محمدجعفر سعیدیان فر
نظارت برکارگزاران ، مبارزه باتجمل گرائی
و من كتاب له ع إلى عثمان بن حنيف الأنصاري و كان عامله على البصرة و قد بلغه أنه دعي إلى وليمة قوم من أهلها، فمضى إليها  قوله: أَمَّا بَعْدُ يَا ابْنَ حُنَيْفٍ فَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ رَجُلًا مِنْ فِتْيَةِ أَهْلِ الْبَصْرَةِ  دَعَاكَ إِلَى مَأْدُبَةٍ فَأَسْرَعْتَ إِلَيْهَا  تُسْتَطَابُ لَكَ الْأَلْوَانُ وَ تُنْقَلُ إِلَيْكَ الْجِفَانُ وَ مَا ظَنَنْتُ أَنَّكَ تُجِيبُ إِلَى طَعَامِ قَوْمٍ  عَائِلُهُمْ مَجْفُوٌّ وَ غَنِيُّهُمْ مَدْعُوٌّ  فَانْظُرْ إِلَى مَا تَقْضَمُهُ‏ مِنْ هَذَا الْمَقْضَمِ  فَمَا اشْتَبَهَ عَلَيْكَ عِلْمُهُ فَالْفِظْهُ وَ مَا أَيْقَنْتَ بِطِيبِ وُجُوهِهِ فَنَلْ مِنْهُ  أَلَا وَ إِنَّ لِكُلِّ مَأْمُومٍ إِمَاماً يَقْتَدِي بِهِ  وَ يَسْتَضِي‏ءُ بِنُورِ عِلْمِهِ  أَلَا وَ إِنَّ إِمَامَكُمْ قَدِ اكْتَفَى مِنْ دُنْيَاهُ بِطِمْرَيْهِ  وَ مِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَيْهِ  أَلَا وَ إِنَّكُمْ لَا تَقْدِرُونَ عَلَى ذَلِكَ  وَ لَكِنْ أَعِينُونِي بِوَرَعٍ وَ اجْتِهَادٍ وَ عِفَّةٍ وَ سَدَادٍ  فَوَاللَّهِ مَا كَنَزْتُ مِنْ دُنْيَاكُمْ تِبْراً  وَ لَا ادَّخَرْتُ مِنْ غَنَائِمِهَا وَفْراً  وَ لَا أَعْدَدْتُ لِبَالِي ثَوْبِي طِمْراً  وَ لَا حُزْتُ مِنْ أَرْضِهَا شِبْراً  وَ لَا أَخَذْتُ مِنْهُ إِلَّا كَقُوتِ أَتَانٍ دَبِرَةٍ وَ لَهِيَ فِي عَيْنِي أَوْهَى وَ أَوْهَنُ مِنْ عَفْصَةٍ مَقِرَةٍ بَلَى كَانَتْ فِي أَيْدِينَا فَدَكٌ مِنْ كُلِّ مَا أَظَلَّتْهُ السَّمَاءُ فَشَحَّتْ عَلَيْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ  وَ سَخَتْ عَنْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ آخَرِينَ  وَ نِعْمَ الْحَكَمُ اللَّهُ وَ مَا أَصْنَعُ بِفَدَكٍ وَ غَيْرِ فَدَكٍ-  وَ النَّفْسُ مَظَانُّهَا فِي غَدٍ جَدَثٌ تَنْقَطِعُ فِي ظُلْمَتِهِ آثَارُهَا  وَ تَغِيبُ أَخْبَارُهَا  وَ حُفْرَةٌ لَوْ زِيدَ فِي فُسْحَتِهَا وَ أَوْسَعَتْ يَدَا حَافِرِهَا  لَأَضْغَطَهَا الْحَجَرُ وَ الْمَدَرُ وَ سَدَّ فُرَجَهَا التُّرَابُ الْمُتَرَاكِمُ وَ إِنَّمَا هِيَ نَفْسِي أَرُوضُهَا بِالتَّقْوَى  لِتَأْتِيَ آمِنَةً يَوْمَ الْخَوْفِ الْأَكْبَرِ  وَ تَثْبُتَ عَلَى جَوَانِبِ الْمَزْلَقِ وَ لَوْ شِئْتُ لَاهْتَدَيْتُ الطَّرِيقَ إِلَى مُصَفَّى هَذَاالْعَسَلِ  وَ لُبَابِ هَذَا الْقَمْحِ وَ نَسَائِجِ هَذَا الْقَزِّ  وَ لَكِنْ هَيْهَاتَ أَنْ يَغْلِبَنِي هَوَايَ وَ يَقُودَنِي جَشَعِي إِلَى تَخَيُّرِ الْأَطْعِمَةِ  وَ لَعَلَّ بِالْحِجَازِ أَوْ الْيَمَامَةِ مَنْ لَا طَمَعَ لَهُ فِي الْقُرْصِ  وَ لَا عَهْدَ لَهُ بِالشِّبَعِ  أَوْ أَبِيتَ مِبْطَاناً وَ حَوْلِي بُطُونٌ غَرْثَى وَ أَكْبَادٌ حَرَّى أَوْ أَكُونَ كَمَا قَالَ الْقَائِلُ
         وَ حَسْبُكَ دَاءً أَنْ تَبِيتَ بِبِطْنَةٍ            وَ حَوْلَكَ أَكْبَادٌ تَحِنُّ إِلَى الْقِدِّ
أَ أَقْنَعُ مِنْ نَفْسِي بِأَنْ يُقَالَ هَذَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ لَا أُشَارِكُهُمْ فِي مَكَارِهِ الدَّهْرِ أَوْ أَكُونَ أُسْوَةً لَهُمْ فِي جُشُوبَةِ الْعَيْشِ فَمَا خُلِقْتُ لِيَشْغَلَنِي أَكْلُ الطَّيِّبَاتِ  كَالْبَهِيمَةِ الْمَرْبُوطَةِ هَمُّهَا عَلَفُهَا أَوِ الْمُرْسَلَةِ شُغُلُهَا تَقَمُّمُهَا تَكْتَرِشُ مِنْ أَعْلَافِهَا وَ تَلْهُو عَمَّا يُرَادُ بِهَا  أَوْ أُتْرَكَ سُدًى أَوْ أُهْمَلَ عَابِثاً  أَوْ أَجُرَّ حَبْلَ الضَّلَالَةِ أَوْ أَعْتَسِفَ طَرِيقَ الْمَتَاهَةِ وَ كَأَنِّي بِقَائِلِكُمْ يَقُولُ إِذَا كَانَ هَذَا قُوتُ ابْنِ أَبِي طَالِبٍ  فَقَدْ قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ عَنْ قِتَالِ الْأَقْرَانِ وَ مُنَازَلَةِ الشُّجْعَانِ  أَلَا وَ إِنَّ الشَّجَرَةَ الْبَرِّيَّةَ أَصْلَبُ عُوداً وَ الرَّوَاتِعَ الْخَضِرَةَ أَرَقُّ جُلُوداً  وَ النَّابِتَاتِ الْعِذْيَةَ أَقْوَى وَقُوداً وَ أَبْطَأُ خُمُوداً . وَ أَنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ كَالضَّوْءِ مِنَ الضَّوْءِ وَ الذِّرَاعِ مِنَ الْعَضُدِ وَ اللَّهِ لَوْ تَظَاهَرَتِ الْعَرَبُ عَلَى قِتَالِي لَمَا وَلَّيْتُ عَنْهَا  وَ لَوْ أَمْكَنَتِ الْفُرَصُ مِنْ رِقَابِهَا لَسَارَعْتُ إِلَيْهَا  وَ سَأَجْهَدُ  فِي أَنْ أُطَهِّرَ الْأَرْضَ مِنْ هَذَا الشَّخْصِ الْمَعْكُوسِ وَ الْجِسْمِ الْمَرْكُوسِ حَتَّى تَخْرُجَ الْمَدَرَةُ مِنْ بَيْنِ حَبِّ الْحَصِيدِ وَ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ وَ هُوَ آخِرُهُ  إِلَيْكِ عَنِّي يَا دُنْيَا فَحَبْلُكِ عَلَى غَارِبِكِ  قَدِ انْسَلَلْتُ مِنْ مَخَالِبِكِ  وَ أَفْلَتُّ مِنْ حَبَائِلِكِ  وَ اجْتَنَبْتُ الذَّهَابَ فِي مَدَاحِضِكِ أَيْنَ الْقُرُونُ الَّذِينَ غَرَرْتِهِمْ بِمَدَاعِبِكِ أَيْنَ الْأُمَمُ الَّذِينَ فَتَنْتِهِمْ بِزَخَارِفِكِ  فَهَا هُمْ رَهَائِنُ الْقُبُورِ وَ مَضَامِينُ اللُّحُودِ وَ اللَّهِ لَوْ كُنْتِ شَخْصاً مَرْئِيّاً وَ قَالَباً حِسِّيّاً لَأَقَمْتُ عَلَيْكِ حُدُودَ اللَّهِ فِي عِبَادٍ غَرَرْتِهِمْ بِالْأَمَانِيِّ وَ أُمَمٍ أَلْقَيْتِهِمْ فِي الْمَهَاوِي وَ مُلُوكٍ أَسْلَمْتِهِمْ إِلَى التَّلَفِ وَ أَوْرَدْتِهِمْ مَوَارِدَ الْبَلَاءِ إِذْ لَا وِرْدَ وَ لَا صَدَرَ هَيْهَاتَ مَنْ وَطِئَ دَحْضَكِ زَلِقَ  وَ مَنْ رَكِبَ لُجَجَكِ غَرِق وَ مَنِ ازْوَرَّ عَنْ حَبَائِلِكِ وُفِّقَ  وَ السَّالِمُ مِنْكِ لَا يُبَالِي إِنْ ضَاقَ بِهِ مُنَاخُهُ  وَ الدُّنْيَا عِنْدَهُ كَيَوْمٍ حَانَ انْسِلَاخُهُ اعْزُبِي عَنِّي فَوَاللَّهِ لَا أَذِلُّ لَكِ فَتَسْتَذِلِّينِي  وَ لَا أَسْلَسُ لَكِ فَتَقُودِينِي  وَ ايْمُ اللَّهِ يَمِيناً أَسْتَثْنِي فِيهَا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ  لَأَرُوضَنَّ نَفْسِي رِيَاضَةً تَهِشُّ مَعَهَا إِلَى الْقُرْصِ  إِذَا قَدَرْتُ عَلَيْهِ مَطْعُوماً  وَ تَقْنَعُ بِالْمِلْحِ مَأْدُوماً وَ لَأَدَعَنَّ مُقْلَتِي كَعَيْنِ مَاءٍ نَضَبَ مَعِينُهَا  مُسْتَفْرِغَةً دُمُوعَهَا  أَ تَمْتَلِئُ السَّائِمَةُ مِنْ رِعْيِهَا فَتَبْرُكَ  وَ تَشْبَعُ الرَّبِيضَةُ مِنْ عُشْبِهَا فَتَرْبِضَ  وَ يَأْكُلُ عَلِيٌّ مِنْ زَادِهِ فَيَهْجَعَ  قَرَّتْ إِذاً عَيْنُهُ إِذَا اقْتَدَى بَعْدَ السِّنِينَ الْمُتَطَاوِلَةِ  بِالْبَهِيمَةِ الْهَامِلَةِ وَ السَّائِمَةِ الْمَرْعِيَّةِ  طُوبَى لِنَفْسٍ أَدَّتْ إِلَى رَبِّهَا فَرْضَهَا  وَ عَرَكَتْ بِجَنْبِهَا بُؤْسَهَا وَ هَجَرَتْ فِي اللَّيْلِ غُمْضَهَا  حَتَّى إِذَا غَلَبَ الْكَرَى عَلَيْهَا افْتَرَشَتْ أَرْضَهَا وَ تَوَسَّدَتْ كَفَّهَا  فِي مَعْشَرٍ أَسْهَرَ عُيُونَهُمْ خَوْفُ مَعَادِهِمْ وَ تَجَافَتْ عَنْ مَضَاجِعِهِمْ جُنُوبُهُمْ  وَ هَمْهَمَتْ بِذِكْرِ رَبِّهِمْ شِفَاهُهُمْ  وَ تَقَشَّعَتْ بِطُولِ اسْتِغْفَارِهِمْ ذُنُوبُهُمْ  أُولئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ  فَاتَّقِ اللَّهَ يَا ابْنَ حُنَيْفٍ وَ لْتَكْفُفْ أَقْرَاصُكَ  لِيَكُونَ مِنَ النَّارِ خَلَاصُكَ
   تاریخ وزمینه نوشته شدن نامه:
عثمان بن حنيف کیست؟
 عثمان بن حُنَيف بن واهب انصاري اَوسي، برادر سهل بن حنيف، از صحابيان پيامبر خدا و از انصار است او در جنگ اُحد و جنگ‏هاي پس از آن، حضور داشت و پس از رحلت پيامبر(ص) يکي از دوازده نفري است که آشکارا نسبت به دگرگوني خلافت از مسير حق، اعتراض کردند. اندیشمند لبنانی محمد جواد مغنیه در کتاب شرح نهج البلاغه اش آورده که خلیفه دوم درزمان تصدیش درامر عراق بااطرافیانش مشورت کرد که چه کسی رابرای سامان دادن امور عراق  ماموریت بدهد همه آن کسانی که مورد مشورت قرارگرفته بودندعثمان ابن حنیف را پیشنهاد کردند وگفتند او دانا ئی  است زیرک وخردمندی است باتجربه که شایستگی دارد  بالاتر از این مسئولیت راهم به عهده بگیرد و خلیفه مسئوليت اندازه‏ گيري زمين‏ هاو تعيين خراج درعراق  را به عهده او گذاشت (في‏ظلال‏نهج‏البلاغة، ج 4، صفحه‏ى 14) و از واگذاری این مسئولیت به او روشن می شود که عثمان ابن حنیف به علم حساب آگاهی داشته است و به هنگام خلافت مولا(ع) فرماندار بصره بود. در فتنه جمل، چون جمليان به بصره رسيدند، او در آغاز با آنان جنگيد؛ امّا چون آتش ‏بس برقرار گرديد، فتنه‏ آفرينان شبانه بدو يورش بردند و با کشتن نگاهبانان دار الحکومه، به عثمان بن حنيف، دست يافتند و او را شکنجه کرده، موهاي صورت وي را کَندند..   نامه امام علي (ع)به وي به هنگام حکومتش بر بصره، در اعتراض به حضور وي بر سرِ سفره‏اي رنگين،  از جمله اسناد شکوهمند حکومت علوي و گوياي لزوم اجتناب واليان و مسئولان از خوشگذراني، رفاه زدگي و دَمسازي با زراندوزان و فسادگستران است. عثمان به روزگار حاکميت معاويه درگذشت.
مهمترین محور مطرح شده درنامه45 :
لزوم نظارت بر عملکرد کارگزاران:
رهبران جامعه وظیفه دارند کسانی را برای اداره امور جامعه و مسئولیت‏های مهم انتخاب کنند که از دو ویژگی امانت‏داری و کاردانی در حد لازم برخوردار باشند . از ایمان و تقوای لازم برخوردار باشند تا به مردم و جامعه خیانت نکنند و منافع جامعه را فدای منافع شخصی خویش ننمایند و از تخصص و کاردانی کافی بهره‏مند باشند تا مسئولیت‏های محوله را به خوبی انجام دهند . در اسلام انتخاب مسئولان و متصدیان براساس دو اصل کاردانی و ایمان پذیرفته شده است نه بر اساس خویشاوندی و قرابت ،دوستی و آشنایی ، وابستگی‏های خطی و گروهی و . . . قرآن کریم در موارد گوناگون به این مهم اشاره فرموده است.
هنگامی که بنی‏اسرائیل از پیامبر خود درخواست کردند که برای آنها فرماندهی معین کند ، پیامبرشان به دستورخدا طالوت را به آنها معرفی کرد . بنی‏اسرائیل از انتخاب طالوت در شگفت ماندند زیرا اوفقیر بود و آنها توانگری را از شرایط فرماندهی و رهبری می‏پنداشتند . خداوند در پاسخ به اعتراض آنها فرمود: در حقیقت خدا او را بر شما برتری داده ، و او را در دانش و[نیروی ] بدنی فزونی بخشیده است: قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَ زادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ : بقره(2)آیه: 247:  وحضرت یوسف وقتی به عزیز مصر پیشنهاد کرد که او را بر خزانه‏های مصر بگمارد برای پیشنهاد خود چنین استدلال کرد: - یوسف- گفت : مرا بر خزانه‏های این سرزمین بگمار که من نگهبانی دانا هستم : قالَ اجْعَلْنِي عَلى‏ خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيم:  یوسف(12)آیه: 55: وهمچنین دختر حضرت شعیب (ع)که به پدر پیشنهاد استخدام حضرت موسی(ع) را نموداین‏گونه استدلال کرد : ای پدر ! او را استخدام کن ، چرا که بهترین کسی را که می‏توان استخدام کنی آن کس است که قوی و امین باشد : قالَتْ إِحْداهُما يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِين‏: قصص(28)آیه: 26
روشن است که حتی عمل به این وظیفه خطیر از سوی مسئولان و مردم وانتخاب افرادی امانت‏دار و کاردان برای تصدی امور جامعه از لزوم نظارت و بازرسی عملکرد آنها نمی‏کاهد. رهبران جامعه به این مقدار در پیشگاه خدا و مردم معذور نیستند بلکه هنگامی وظیفه خود را انجام داده‏اند که پس از انتخاب اشخاصی کاردان و امین، نظارتی پی‏گیر و همه جانبه بر اعمال و کارهای آنها داشته باشند ، زیرا نخست این که ممکن است مسئولان حکومت در تشخیص امانت‏داری و کاردانی مجریان و متصدیان جامعه گرفتار اشتباه شده باشند و کسی را که از ایمان و کاردانی کافی برای احراز مسئولیتی برخوردار نیست به آن مسئولیت گمارده باشند . به سبب این که تشخیص آنها براساس قراین و شواهد ظاهری است که احتمال اشتباه و خطا در آن منتفی نیست .دوم این که بر فرض تشخیص صحیح عدالت و ایمان و کاردانی ، احتمال خطا واشتباه در اعمال مسئولان و متصدیان امور چیزی نیست که بتوان آن را نادیده گرفت واز آن صرف‏نظر نمود ، به ویژه این که انسان غالبا از اشتباهات و خطاهای خود غافل است و دیگران که ناظر اعمال و رفتار او هستند بیش‏تر می‏توانند کاستی‏ها و نقایص کارهای او را درک کنند و او را در پیشرفت و بهبود کارها یاری دهند. سوم این که احتمال انحراف ، لغزش و خیانت متصدیان امور همیشه وجود دارد ؛ زیرابه فرض که عدالت آنها به اثبات رسیده باشد ، مفهوم عدالت این نیست که از انسان عادل در آینده هیچ انحراف و خیانتی سر نمی‏زند . احراز عدالت در شخصی به این معنااست که او در گذشته خیانتی انجام نداده و لازمه عدم ارتکاب خیانت در گذشته ، عدم ارتکاب آن در آینده نیست . عدالت تنها نشانه‏ای ظنی است برای عدم ارتکاب خیانت درآینده و هیچ وقت احتمال آن را نفی نمی‏کند . به ویژه این که طبیعت قدرت فسادآوراست . چه بسیار افراد صالح و با تقوا و اهل ورع که پس از رسیدن به قدرت گرفتارخودبینی ، خودپسندی ، خودکامگی و ستم و انواع انحرافات شده‏اند
قدرت بدون نظارت عامل فساد و انحراف:
طبیعت انسان به گونه‏ای است که وقتی احساس بی‏نیازی نماید، طغیان و سرکشی می‏کند . قرآن‏کریم می‏فرماید : انسان طغیان و سرکشی می‏کند، وقتی خود را بی‏نیازاحساس کند :إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى‏ *أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى‏ : علق(96)آیات: 6 -7:روشن است که قدرت بدون نظارت موجب می‏شود که انسان خود را بی‏نیاز انگارد .ریاست و مسئولیت ، خلق و خوی انسان را تغییر می‏دهد و به دنبال آن رفتار او نیز تغییرمی‏یابد. براساس آنچه گفته شد نظارت دقیق و پی‏گیر بر عملکرد مسئولان و متصدیان لازم وضروری است و این نظارت به دو روش قابل اعمال است : نخست به وسیله حکومت ودیگری به وسیله مردم . در حکومت حضرت علی (ع)هر دو شیوه به طور دقیق اعمال می‏شدو . نامه به عثمان بن حنیف انصاری - حاکم بصره یک نمونه وسندی زرین ازاین نظارت هااست. به حضرت علی (ع)گزارش رسید که عثمان بن حنیف انصاری - صحابی بزرگوارپیامبر اکرم(ص) و حاکم امام(ع) بر بصره از سوی آن حضرت - در یک میهمانی مجلل شرکت کرده است . امیرمؤمنان (ع)که حضور در چنین میهمانی‏ها و مجالسی را برای متصدیان امور و کارگزاران حکومت  خویش نمی‏پسندید ، در نامه‏ای وی را مورد عتاب وسرزنش قرار داد و به او هشدارهای هدایتگرانه ای داد که می تواند راهنمائی برای همه گارگزاران حکومت علوی باشد  :
نکته ها ئی مهم پیرامون نامه:
برای روشن شدن اهمیت این نامه توجه به چند نکته ضروری است :
۱. امام علی(ع) این نامه را در نخستین ماه‏های حکومت خویش نوشته است .زیرا آن ََحضرت تقریبا در ابتدای سال 36 هجری - 25 ذی‏الحجة سال 35 - به حکومت رسید و در ماه محرم همان سال کارگزاران و عمال خود را به شهرهای مختلف گسیل کرد . بنابراین عثمان بن حنیف در ماه محرم سال 36 از سوی ایشان به حکومت بصره منصوب شد و تا قبل از ورود ناکثین به بصره در آن شهر حکومت می‏کرد وپس از جنگ جمل علی(ع) ابن‏عباس را حاکم بصره نمود . جنگ جمل در دهم جمادی الثانی سال 36 واقع شد بنابراین عثمان بن حنیف قبل از این تاریخ از بصره اخراج شده است .با این حساب مجموع حکومت عثمان بن حنیف در بصره حدود 4 ماه می‏شود .بنابراین نامه امام(ع) به عثمان بن حنیف مربوط به همان 4 ماه ابتدای حکومت اوست . وحضرت این نامه را در یکی از حساس‏ترین برهه‏های حکومت خود نوشته است .امیرموءمنان(ع) در زمانی این نامه را به عثمان بن حنیف نوشت که گرفتار مشکلات متعددی بود : عایشه در مکه بر ضد آن حضرت تبلیغ می‏کرد و مقدمات شورش علیه حکومت را فراهم می‏نمود ؛ طلحه و زبیر به کارشکنی مشغول بودند ؛حکومت آن حضرت هنوز در همه شهرها تثبیت نشده بود و برخی از شهرها از پذیرفتن حاکمان برگزیده امام (ع)خودداری می‏کردند ؛ عمّال و کارگزاران عثمان با ثروت‏های کلانی که از بیت‏المال برای خود دست و پا کرده بودند در گوشه و کنار به کارشکنی وتوطئه علیه آن حضرت دست می‏زدند و مهم‏تر از همه اینها معاویه که آرزوی خلافت درسر می‏پروراند به بهانه خون خواهی از عثمان از پذیرش حکومت امام(ع) امتناع کرده بود و خود را برای رویارویی با حضرت آماده می‏کرد .  امام(ع) نیز مهم‏ترین نگرانی‏اش معاویه بود و قبل از جنگ جمل برای نبرد با او مردم را آماده کرده بود که جنگ جمل و فتنه ناکثین آن حضرت را از این کار بازداشت
۲. مخاطب نامه ، عثمان بن حنیف ، از اصحاب پیامبر اکرم (ص) است که در مسأله جانشینی و خلافت به امام علی(ع) رجوع کرد و حضرت پس از حادثه جمل به مناسبت‏های گوناگون از او به نیکی نام برد و او را ستود.
3. عثمان بن حنیف هیچ‏گونه سوء استفاده‏ای از بیت‏المال و مقام و موقع خود نکرده بود بلکه آن‏گونه که امیرمؤمنان(ع) انتظار داشت که حاکمان اسلامی باید در زندگی شخصی خود در حدّ متوسط مردم زندگی کنند و از قشر فقیر جامعه فاصله نگیرند ، عمل نکرده بود و در یک میهمانی مجلل که فقرا در آن حضور نداشتند شرکت کرده بود.
4.  لحن حضرت (ع) در این نامه بسیارصریح وانعطاف ناپذیراست با توجه به نکات فوق معلوم می‏شود که اولاً  آن حضرت به عنوان امام(ع) مسلمین از همان آغاز حکومت نظارت قوی و دقیقی بر اعمال و رفتار کارگزاران و مسئولان حکومتی خود اعمال می‏کرده است و مسأله نظارت آن چنان از نظر ایشان اهمیت داشته است که از همان ماه‏های نخستین حکومت خود با جدیت به آن پرداخته و مشکلات اساسی او رااز این کار غافل نکرده است . زیرا عثمان بن حنیف خطای بزرگ و تخلف فاحشی مرتکب نشده بود. وانگهی کار عثمان بن حنیف با توجه به ذهنیتی که مردم از کارهای عثمان و عمال اوداشتند ، کاری بسیار عادی و متداول بود و اصلاً توجه کسی را به خود جلب نمی‏کرد .حضور در یک میهمانی از امور شخصی و خصوصی زندگانی عثمان بن حنیف به حساب می‏آمد . بنابراین امام(ع) آن چنان نظارتی بر اعمال و رفتار مسئولان حکومت خود داشت که حتی مسایل زندگانی خصوصی آنان نیز از دید آن حضرت مخفی نبود .ثانیا این نامه گویای اهمیت این موضوع در نظر آن حضرت است . این موضوع از نظرامیرمؤمنان(ع) از چنان اهمیتی برخوردار بود که آن همه مشکلات اساسی او را از توجه به آن باز نداشت و برآن شد تا با آن لحن شدید یکی از یاران فداکار خود را ملامت وسرزنش نماید ، با این که احتمال آن بود که بر سر همین موضوع عثمان بن حنیف ازسوی آن حضرت رنجیده شود و از یاری آن حضرت دست بردارد و یا حداقل پس از آن ازجانب امام (ع)مسئولیتی نپذیرد و در آن شرایط حساس حضرت یکی از یاران مخلص خود را از دست بدهد .ولی اینها چیزی نبود که بتواند امیرمؤمنان(ع) را از آن اقدام بازدارد . او کسی نبودکه در بیان حقایق ملاحظه سابقه افراد و دوستی آنان را بنماید و احتمال آزرده و رنجیده خاطر شدن اشخاص او را از تصمیم خود منصرف سازدامام (ع) با این اقدام خود ثابت کرد که حاکمان اسلامی باید در خدمت اسلام و مسلمانان باشند نه این که حکومت را فرصتی برای رسیدن به مقاصد دنیوی وراحت‏طلبی خود انگارند . پیشوایان اسلام در گفتار و رفتار خود بارها بر این حقیقت تأکید کرده‏اند.
شرح نامه:
به امام علی(ع) گزارش رسید که عثمان بن حنیف انصاری - صحابی بزرگوارپیامبر اکرم (ص)و حاکم امام بر بصره از سوی آن حضرت - در یک میهمانی مجلل شرکت کرده است . امیرمؤمنان(ع) که حضور در چنین میهمانی‏ها و مجالسی را برای متصدیان امور و کارگزاران حکومت علوی نمی‏پسندید ، در نامه‏ای وی را مورد عتاب وسرزنش قرار داد ا ین نامه از نامه هاى بسیار مهم نهج البلاغه است که درس هاى فراوانى به همه پویندگان راه حق وآزادی خواهان عدالت طلب می دهد:
۱. ابتدا امام( ع )به مخاطب خود که عثمان بن حنیف; فرماندار بصره است خبر مى دهد که گزارش شرکت او در میهمانى یکى از اشراف بصره به او رسیده است:  أَمَّا بَعْدُ يَا ابْنَ حُنَيْفٍ  فَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ رَجُلًا مِنْ فِتْيَةِ أَهْلِ الْبَصْرَةِ  دَعَاكَ إِلَى مَأْدُبَةٍ فَأَسْرَعْتَ إِلَيْهَا : در ضیافتى که فقط ثروتمندان حضور داشتند و سفره اى پرنعمت و رنگارنگ بوده است : تُسْتَطَابُ لَكَ الْأَلْوَانُ وَ تُنْقَلُ إِلَيْكَ الْجِفَانُ: حضرت او را به جهت شرکت در چنین ضیافتى : وَ مَا ظَنَنْتُ أَنَّكَ تُجِيبُ إِلَى طَعَامِ قَوْمٍ:که اشراف وزراندوزان درآن میهمان عالیقدر اند وفقرا جائی ندارند ورانده می شوند سرزنش مى فرماید.  :عَائِلُهُمْ مَجْفُوٌّ وَ غَنِيُّهُمْ مَدْعُوٌّ: از ادامه نامه استفاده مى شود که این سفره ایراد دیگری هم داشته و آن احتمال وجود اموال مشتبه به حرام در آن بوده است، زیرا در ادامه مى فرماید: به آنچه در دهان مى گذارى و مى خورى بنگر:فَانْظُرْ إِلَى مَا تَقْضَمُهُ مِنْ هَذَا الْمَقْضَمِ: آنچه حلال بودنش براى تو مشکوک باشد از دهان فرو افکن : فَمَا اشْتَبَهَ عَلَیْکَ عِلْمُهُ فَالْفِظْهُ:و آنچه را به پاکى و حلال بودنش یقین دارى تناول کن، :وَمَا أَیْقَنْتَ بِطِیبِ وُجُوهِهِ فَنَلْ مِنْهُ-
۲. در بخش دوم به او یادآور مى شود که هر کس باید در زندگى،امام- پیشوا- و الگوئی داشته باشد :أَلَا وَ إِنَّ لِكُلِّ مَأْمُومٍ إِمَاماً : که ازاودرعمل الگو پذیرد: يَقْتَدِي بِهِ : وازنور دانش او بهره ببرد: وَیسْتَضِي‏ءُ بِنُورِ عِلْمِهِ:  سپس  زندگى خودش را به عنوان پیشوا و رهبر براى او شرح مى دهد ومی گوید:آگاه باشید وبه امامتان بنگرید  :أَلَا وَ إِنَّ إِمَامَكُمْ: که چگونه به دو جامه کهنه :قَدِ اكْتَفَى مِنْ دُنْيَاهُ بِطِمْرَيْهِ: و دو قرص نان اکتفا کرده :; وَ مِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَيْهِ: و ثروتى نیز براى خود نیندوخته است وامام(ع) خداى را سوگندیاد می کند كه از دنياتان شمش طلايى :فَوَاللَّهِ مَا كَنَزْتُ مِنْ دُنْيَاكُمْ تِبْراً:  و از غنايمش ثروتى نيندوخته‏ام، و نه از ثروت دنيا مالى پنهان كرده‏ام  :وَ لَا ادَّخَرْتُ مِنْ غَنَائِمِهَا وَفْراً:  و حتى برای جایگزینی اين پيراهن کهنه وپوسيده‏ام تن پوش ديگرى فراهم نكرده‏ام. :وَ لَا أَعْدَدْتُ لِبَالِي ثَوْبِي طِمْراً: و نه يك وجب از زمين دنيا تصرف نموده‏ام : وَ لَا حُزْتُ مِنْ أَرْضِهَا شِبْراً: سپس امام(ع) تأکید مى فرماید: من انتظار ندارم که همچون من زندگى کنید.وشما توان این گونه زندگی کردن راندارید .: أَلَا وَ إِنَّكُمْ لَا تَقْدِرُونَ عَلَى ذَلِكَ: ولی انتظار من این است که دست كم با پارسائي و تلاش، : وَ لَكِنْ أَعِينُونِي بِوَرَعٍ وَ اجْتِهَادٍ: عفت و استواريتان مرا يارى رسانيد. :وَ عِفَّةٍ وَ سَدَادٍ:ونکته مهم این است که امام درکنار این ویژگی هائی برای یک انسان مسلمان نزدیک به خود ذکر می کند برروی تلاش ، کوشش ،عمل – اجتهاد- تاکید می کند واین بدین معنی است که بدون عمل آگاهانه  پیمودن مسیر و راه کمال وسعادت امکان ندارد.
3. در بخش دیگرى از این نامه به داستان فدک اشاره مى فرماید و مى گوید: از آنچه زير آسمان كبود است فقط فدك در دست ما بود : بَلَى كَانَتْ فِي أَيْدِينَا فَدَكٌ مِنْ كُلِّ مَا أَظَلَّتْهُ السَّمَاءُ:  عده‏اى به آن بخل ورزيدند :فَشَحَّتْ عَلَيْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ: و عده‏اى ديگر با سخاوت از آن چشم پوشيدند :وَ سَخَتْ عَنْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ آخَرِينَ: و بهترين قاضى خداست. :وَ نِعْمَ الْحَكَمُ اللَّهُ: دراین قسمت منظور ازگروهی که بخل ورزیدند روشن است که غصب کنندگان فدک است واما درباره آن عده ای سخاوت مندانه آن را بخشیدند دودیدگاه درمیان شرح دهندگان نهج البلاغه وجود دارد اول این که منظور حضرت اهل بیت است وسیدعباس موسوی اندیشمند شیعی لبنانی وابن ابی الحدید معتزلی سنی هردومعتقدند که منظورامام بخشیدن واقعی نیست  چون اهل بیت همیشه برغصب فدک تاکید داشتند بلکه منظور این است که برای حفظ اسلام و وحدت مسلمین آن را وسیله ای برای نزاع ودرگیری وتفرقه میان امت اسلامی قرارندادند(شرح‏نهج‏البلاغة(السيدعباس‏الموسوي)، ج 4، صفحه‏ى 475)وابن ابی الحدید می نویسد. منظور امام از  -سخت -سخاوت وبخشیدن حقیقی نیست بلکه منظور مدارا وسکوت اهل بیت است درمقابل غصب کنندگان فدک بدلیل حفظ اسلام ووحدت جامعه نوپای اسلامی وگرنه امام واهل بیت برغصبی بودن فدک دردست مخالفان اهل بیت تاکید داشتند ودرهمین نامه هم امام به درگاه خداوند اظهار تظلم می کند ومی گوید   :وَ نِعْمَ الْحَكَمُ امر اللَّهُ: (شرح‏نهج‏البلاغة(ابن‏أبي‏الحديد)، ج 16   ، صفحه‏ى 208)  واین مدارا ووحدت طلبی سیره علوی بود درمقابل آنان که فقط به قدرت فکرمی کردندودرخطبه 74 نهج البلاغه هم آمده است پس از آن که تصمیم برخلافت عثمان گرفته شد امام فرمودندشما خوب می دانید که من برای خلافت ازهرکسی شایسته تر هستم :لَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنِّي أَحَقُّ النَّاسِ بِهَا مِنْ غَيْرِي: وبه خدا سوگند تسلیم وضع موجود درامر خلافت می شوم  برای حفظ وحدت  وتازمانی جریان جامعه اسلامی درجایگاه خودش قرار داشته باشد :وَ وَ اللَّهِ لَأُسْلِمَنَّ مَا سَلِمَتْ أُمُورُ الْمُسْلِمِينَ: واگر ظلمی هست برمن شخصا باشد نه جامعه :وَ لَمْ يَكُنْ فِيهَا جَوْرٌ إِلَّا عَلَيَّ خَاصَّةً: :دیدگاه دوم مربوط شرح منهاج البراعه خوئی  است که می گویدممکن است منظور امام ازبخشندگان انصار وسرزنش آنان می باشد  که درمطالبه حق سکوت کردند وبه ندای تظلم خواهی فاطمه(ع) واهل بیت گوش ندادند وبرای استرداد فدک کاری انجام ندادند هرچند انصار به این که فدک دست اهل بیت باشد بخل نمی ورزیدند(منهاج‏البراعةفي‏شرح‏نهج‏البلاغة(الخوئي)، ج 20   ، صفحه‏ى 96) پس ازاین امام می فرماید . فدك و غير فدك به چه كار من مى‏آيد« وَ مَا أَصْنَعُ بِفَدَكٍ وَ غَيْرِ فَدَكٍ »درحالی هر فردى بزودى در خاك مى‏رود : وَ النَّفْسُ مَظَانُّهَا فِي غَدٍ جَدَثٌ :و آثارش در تاريكى قبر پنهان مى‏گردد :تنقطِعُ فِي ظُلْمَتَنْقتِهِ آثَارُهَا: و اخبار از وى مخفى مى‏ماند. :وَ تَغِيبُ أَخْبَارُهَا: در گودالى مى‏افتد كه اگر به وسعت آن بيفزايند و قبر كن آن را وسيع‏تر حفر كند سنگ و كلوخ بیشتری آن را تحت فشار قرار مى‏دهد: وَ حُفْرَةٌ لَوْ زِيدَ فِي فُسْحَتِهَا وَ أَوْسَعَتْ يَدَا حَافِرِهَا  لَأَضْغَطَهَا الْحَجَرُ وَ الْمَدَرُ: و خاك‏هاى متراكم سوراخ‏هاى آن را مسدود مى‏گرداند. :  وَ سَدَّ فُرَجَهَا التُّرَابُ الْمُتَرَاكِمُ: من نفس خود را با پرهيزكارى تسليم مى‏سازم تا روز قيامت كه روز ترس بزرگ است از عذاب خدا در امان باشد و در پرتگاهها استوار بماند :وَ إِنَّمَا هِيَ نَفْسِي أَرُوضُهَا بِالتَّقْوَى  لِتَأْتِيَ آمِنَةً يَوْمَ الْخَوْفِ الْأَكْبَرِ
۴. در بخش دیگرى به این نکته مهم اشاره مى کند که ساده زیستى من از آن رو  نیست که امکان برخوردارى از مواهب مادى دنیا را ندارم،و اگر مى‏خواستم :وَ لَوْ شِئْتُ لَاهْتَدَيْتُ الطَّرِيقَ: به شهد پاكيزه عسل :إِلَى مُصَفَّى هَذَا الْعَسَلِ:  و  نان از مغز گندم :وَ لُبَابِ هَذَا الْقَمْحِ: ولباس های ابريشمين راه داشتم. :وَ نَسَائِجِ هَذَا الْقَزّ:ِ ومی توانستم ازآن استفاده کنم. بلکه به آن دلیل است که وظیفه خطیر- امامت- رهبرى مردم را بر عهده دارم و هيهات كه هوا و هوس بر من چيره شود :وَ لَكِنْ هَيْهَاتَ أَنْ يَغْلِبَنِي هَوَايَ: و شكمبارگى به گزينش طعامهاى لذيذم وادارد :وَ يَقُودَنِي جَشَعِي إِلَى تَخَيُّرِ الْأَطْعِمَةِ: در حالى كه چه بسا در يمامه يا حجاز كسانى باشند  :وَ لَعَلَّ بِالْحِجَازِ أَوْ الْيَمَامَةِ :  كه دستيابى به قرص نانى را نيز اميد نداشته باشند :مَنْ لَا طَمَعَ لَهُ فِي الْقُرْصِ: و شايد هم تمام  عمرشان خالى از خاطره‏ى سيرى باشد  :وَ لَا عَهْدَ لَهُ بِالشِّبَعِ: و هرگز مباد كه من با شكم پر بخوابم  :أَوْ أَبِيتَ مِبْطَاناً: در حالى كه پيرامونم را شكمهاى به پشت چسبيده :وَ حَوْلِي بُطُونٌ غَرْثَى: و جگرهاى آتش گرفته فرا گرفته باشد :وَ أَكْبَادٌ حَرَّى:  آيا به همين مى‏توانم بسنده كنم كه امير مومنانم بخوانند   :أَ أَقْنَعُ مِنْ نَفْسِي بِأَنْ يُقَالَ  هَذَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ:  بى آن كه در ناخوشيهاى زندگيشان شركتى داشته باشم  :وَ لَا أُشَارِكُهُمْ فِي مَكَارِهِ الدَّهْرِ: يا در سختى زندگى الگوشان باشم :أَوْ أَكُونَ أُسْوَةً لَهُمْ فِي جُشُوبَةِ الْعَيْشِ: فلسفه‏ى آفرينش من نه اين است كه خوردن غذاهاى خوب و لذيذ مشغولم بدارد. :فَمَا خُلِقْتُ لِيَشْغَلَنِي أَكْلُ الطَّيِّبَاتِ:و موقعیت امامت ورهبری ایجاب مى کند که در سختى ها و تلخى هاى زندگى با ضعیف ترین مردم شریک باشم
5. در بخش دیگرى ازنامه امام(ع) پاسخ به یک سؤال را که خود طرح می کند این گونه می دهد: شايد كسى ا زشما بگويد :وَ كَأَنِّي بِقَائِلِكُمْ يَقُولُ: اگر خوراك فرزند ابي طالب اين است،  :إِذَا كَانَ هَذَا قُوتُ ابْنِ أَبِي طَالِبٍ:با يد در جنگ با قهرمانان ضعف پيدا كند   :فَقَدْ قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ عَنْ قِتَالِ الْأَقْرَانِ: و نتواند با جنگاوران نبرد نمايد  :وَ مُنَازَلَةِ الشُّجْعَانِ:ولی بايد توجه داشته باشيد كه چوب درخت بيابانى- بااین که آب بآن کم مى‏رسد - محكم‏ترين چوب است   :أَلَا وَ إِنَّ الشَّجَرَةَ الْبَرِّيَّةَ أَصْلَبُ عُوداً:  و درخت‏هاى سبز كه در شهر مى‏رويد- كه در باغهاى پر آب كاشته شده- پوستشان نازك تر است  :وَ الرَّوَاتِعَ الْخَضِرَةَ أَرَقُّ جُلُوداً: درخت‏هاى بيابانى و گياههاى دشتى -كه جز آب باران آب ديگرى نيابند- شعله آتش آنها افروخته‏تر :وَ النَّابِتَاتِ الْعِذْيَةَ أَقْوَى وَقُوداً: و خاموشى آنها ديرتر است :وَ أَبْطَأُ خُمُوداً: آرى انسان هر قدر كمتر بخورد و بياشامد اندامش استوارتر و در كارزار دليرتر است، و هر قدر بيشتر بخورد و بياشامد نازك پوست و سست دل و ترسناكتر است.
6. دنیا گذرگاه است وانسان باید از فرصت زندگی درآن  برای رسیدن به کمال قرب الهی وسعادت استفاده کند ،دنیا طلبی واصالت دادن به آن یکی ازعوامل مهم جنایت ها وگناهان وتضییع حقوق انسانهاست ودراین بخش نامه امام برروی این نکته انگشت گذاشته وبطور سمبلیک دنیا را مخاطب قرارداده وچنین می نویسد:  اى دنيا از من دور شو كه مهارت بر كوهانت است _مهارت را به گردنت انداخته ترا رها كرده‏ام-  :إِلَيْكِ عَنِّي يَا دُنْيَا فَحَبْلُكِ عَلَى غَارِبِكِ :من از چنگالهايت جسته،  :قَدِ انْسَلَلْتُ مِنْ مَخَالِبِكِ: و از دامهايت رسته :وَ أَفْلَتُّ مِنْ حَبَائِلِكِ: و از رفتن در لغزشگاههايت –گمراهيهايت- دورى گزيدم. :وَ اجْتَنَبْتُ الذَّهَابَ فِي مَدَاحِضِكِ: كجايند كسانيكه به بازيها و شوخيهايت گرفته فريبشان دادى  :أَيْنَ الْقُرُونُ الَّذِينَ غَرَرْتِهِمْ بِمَدَاعِبِكِ: كجايند مردمانى كه به زينت و آرايشهايت در فتنه و گمراهيشان انداختى :أَيْنَ الْأُمَمُ الَّذِينَ فَتَنْتِهِمْ بِزَخَارِفِكِ: اينك ايشان گروگان گورها و فرو رفته در لحدها هستند :فَهَا هُمْ رَهَائِنُ الْقُبُورِ وَ مَضَامِينُ اللُّحُودِ:  سوگند بخدا اگر تو شخصى بودى ديدنى :وَ اللَّهِ لَوْ كُنْتِ شَخْصاً مَرْئِيّاً : و كالبدى محسوس : وَ قَالَباً حِسِّيّاً: حدود –كيفرهاى- الهىّ را بر تو اجرا مى‏نمودم   :لَأَقَمْتُ عَلَيْكِ حُدُودَ اللَّهِ: به سزاى بندگانى كه بسبب آرزوها فريب دادى :فِي عِبَادٍ غَرَرْتِهِمْ بِالْأَمَانِيّ:و مردمانى كه در پرتگاه‏ها ی- شقاوت و بدبختى- انداختى :وَ أُمَمٍ أَلْقَيْتِهِمْ فِي الْمَهَاوِي : و زمامدارانی كه به نابودى سپردى :وَ مُلُوكٍ أَسْلَمْتِهِمْ إِلَى التَّلَفِ: و آنان را در آبگاههاى بلاء و سختى فرود آوردى:وَ أَوْرَدْتِهِمْ مَوَارِدَ الْبَلَاءِ: آن جا كه نه راه پس دارند و نه راه پيش  :إِذْ لَا وِرْدَ وَ لَا صَدَرَ:  هيهات، كه هر كه بر لغزشگاههايت پا نهاد، لغزيد :هَيْهَاتَ مَنْ وَطِئَ دَحْضَكِ زَلِقَ: و هر كه خود را به تو سپرد، موجهايت او را بلعيد :وَ مَنْ رَكِبَ لُجَجَكِ غَرِقَ: و تنها كسى رهايى يافت كه دامهايت را شناخت و از آنها برجهيد : وَ مَنِ ازْوَرَّ عَنْ حَبَائِلِكِ وُفِّقَ: و او را كه از آفاتت جان به سلامت به در برد، چه باك كه چندى در تنگنا باشد : وَ السَّالِمُ مِنْكِ لَا يُبَالِي إِنْ ضَاقَ بِهِ مُنَاخُهُ: كه تمامت دنيا، در نگاه سالم او، روزى غروب هنگام را ماند و همانند روزى است كه وقت گذشتن آن رسيده است.«. وَ الدُّنْيَا عِنْدَهُ كَيَوْمٍ حَانَ انْسِلَاخُهُ» از من دور شو :اعْزُبِي عَنِّي: كه بخدا سوگند رام تو نمى‏گردم تا مرا خوار سازى :فَوَاللَّهِ لَا أَذِلُّ لَكِ فَتَسْتَذِلِّينِي: و هموارت نمى‏شوم -فرمانت نمى‏برم- تا مرا - بهر جا خواهى- بكشى- :وَ لَا أَسْلَسُ لَكِ فَتَقُودِينِي: و سوگند بخدا سوگندى كه در آن مشيّت و خواست خدا را جدا مى‏سازم :وَ ايْمُ اللَّهِ يَمِيناً أَسْتَثْنِي فِيهَا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ: - چنانكه خداوند بآن دستور داده در قرآن كريم مى‏فرمايد : وَ لا تَقُولَنَّ لِشَيْ‏ءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً ى  إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ (کهف(18)آیات: 23-24) هرگز براى كارى مگو من آنرا فردا خواهم كرد مگر آنكه خدا بخواهد -يعنى بگو انجام مى‏دهم اگر خدا بخواهد- خود را تربيت ميكنم چنان تربيتى كه شاد و شگفته گردد بقرص نانى كه بر آن خورشى يابد : لَأَرُوضَنَّ نَفْسِي رِيَاضَةً تَهِشُّ مَعَهَا إِلَى الْقُرْصِ إِذَا قَدَرْتُ عَلَيْهِ مَطْعُوماً: و در خورش به نمك قناعت كرده بسازد : وَ تَقْنَعُ بِالْمِلْحِ مَأْدُوماً:و - از بسيارى گريه- كاسه چشمم را بحال خود گذارم كه اشكهايش تهى شود مانند چشمه‏اى كه آبش فرو رفته است -آنقدر بگريم كه اشكم نماند-  :وَ لَأَدَعَنَّ مُقْلَتِي كَعَيْنِ مَاءٍ  نَضَبَ مَعِينُهَا مُسْتَفْرِغَةً دُمُوعَهَا : آيا شكم حيوان چرنده از آنچه مى‏چرد پر ميشود كه به پهلو مى‏افتد :  أَ تَمْتَلِئُ السَّائِمَةُ مِنْ رِعْيِهَا فَتَبْرُكَ: و رمه گوسفند از علف و گياهش سير مى‏گردد و سوى خوابگاه مى‏رود  :وَ تَشْبَعُ الرَّبِيضَةُ مِنْ عُشْبِهَا فَتَرْبِضَ:  و على نيز از آن چه توشه‏ى راه او است بخورد و بخسبد :وَ يَأْكُلُ عَلِيٌّ مِنْ زَادِهِ فَيَهْجَعَ:   پس چشم او روشن، كه از پس ساليان دراز  :قَرَّتْ إِذاً عَيْنُهُ إِذَا اقْتَدَى بَعْدَ السِّنِينَ الْمُتَطَاوِلَةِ : از چهارپايان رها شده درچراگاه  :بِالْبَهِيمَةِ الْهَامِلَةِ : و گوسفندان گله :وَ السَّائِمَةِ الْمَرْعِيَّةِ: الگو گرفته و پيروى نمايد - در صورتى كه ننگ است كه همّت و انديشه شخص فقط خوردن و آشاميدن باشد- 
7. درپایان نامه امام(ع) پس از ستایش کسانى که مسئولیت هاى واجب خود را در پیشگاه الهى انجام داده و به عبادت و شب زنده دارى مى پردازند بار دیگر عثمان بن حنیف را مخاطب قرار داده و او را به تقواى الهى و ساده زیستى فرا مى خواند تا از آتش دوزخ رهایى یابد.واین گونه می نویسد: خوشا به حال كسى كه مسئوليت‏هاى واجب را در پيشگاه پروردگار خويش به انجام مى‏رساند:طُوبَى لِنَفْسٍ أَدَّتْ إِلَى رَبِّهَا فَرْضَهَا: و در راه او هرگونه تلخى و سختى را به جان مى‏خرد :وَ عَرَكَتْ بِجَنْبِهَا بُؤْسَهَا: و خواب شب را چندان وا مى‏نهد :وَ هَجَرَتْ فِي اللَّيْلِ غُمْضَهَا: كه خواب او را از پا بيفكند :حَتَّى إِذَا غَلَبَ الْكَرَى عَلَيْهَا: زمين را بستر : افْتَرَشَتْ أَرْضَهَا: و كف دست را بالش خويش كند :وَ تَوَسَّدَتْ كَفَّهَا: همانند كسانى كه هراس معاد، خواب از چشمانشان ربوده است :فِي مَعْشَرٍ أَسْهَرَ عُيُونَهُمْ خَوْفُ مَعَادِهِمْ: و پهلو از بسترها تهى كرده‏اند، :وَ تَجَافَتْ عَنْ مَضَاجِعِهِمْ جُنُوبُهُمْ: لبهاشان به ياد پروردگارشان همواره در جنبش است :وَ هَمْهَمَتْ بِذِكْرِ رَبِّهِمْ شِفَاهُهُمْ: و با استغفار طولانى گناهانشان پراكنده شده است. :وَ تَقَشَّعَتْ بِطُولِ اسْتِغْفَارِهِمْ ذُنُوبُهُمْ: آنان حزب خدایندو بدانيد كه حزب خدا رستگارند. :أُولئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ :مجادله(58)آیه : 22) پس اى فرزند حنيف، از خدا پروا كن :فَاتَّقِ اللَّهَ يَا ابْنَ حُنَيْفٍ: و تو را بايد كه به همين تكه نان هايت بسنده كنى- شكم چرانى مكن-  :وَ لْتَكْفُفْ أَقْرَاصُكَ: تا رهايى از آتش را نصيب برى‏ :لِيَكُونَ مِنَ النَّارِ خَلَاصُكَ:
منتشر شده در اندیشه
محمدجعفرسعیدیان فر
نظارت بر کارگزاران و مبارزه با تجمل گرائی در نامه3 نهج البلاغه:
و من كتاب له ع لشريح بن الحارث قاضيه
وَ رُوِيَ أَنَّ شُرَيْحَ بْنَ الْحَارِثِ قَاضِيَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ (ع) اشْتَرَى عَلَى عَهْدِهِ دَاراً بِثَمَانِينَ دِينَاراً فَبَلَغَهُ ذَلِكَ فَاسْتَدْعَى شُرَيْحاً وَ قَالَ لَهُ بَلَغَنِي أَنَّكَ ابْتَعْتَ دَاراً بِثَمَانِينَ دِينَاراً وَ كَتَبْتَ لَهَا كِتَاباً وَ أَشْهَدْتَ فِيهِ شُهُوداً فَقَالَ لَهُ شُرَيْحٌ قَدْ كَانَ ذَلِكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ  قَالَ فَنَظَرَ إِلَيْهِ نَظَرَ الْمُغْضَبِ ثُمَّ قَالَ لَهُ  يَا شُرَيْحُ أَمَا إِنَّهُ سَيَأْتِيكَ مَنْ لَا يَنْظُرُ فِي كِتَابِكَ وَ لَا يَسْأَلُكَ عَنْ بَيِّنَتِكَ حَتَّى يُخْرِجَكَ مِنْهَا شَاخِصاً وَ يُسْلِمَكَ إِلَى قَبْرِكَ خَالِصاً فَانْظُرْ يَا شُرَيْحُ لَا تَكُونُ ابْتَعْتَ هَذِهِ الدَّارَ مِنْ غَيْرِ مَالِكَ  أَوْ نَقَدْتَ الثَّمَنَ مِنْ غَيْرِ حَلَالِكَ  فَإِذَا أَنْتَ قَدْ خَسِرْتَ دَارَ الدُّنْيَا وَ دَارَ الْآخِرَةِ. أَمَا إِنَّكَ لَوْ كُنْتَ أَتَيْتَنِي عِنْدَ شِرَائِكَ مَا اشْتَرَيْتَ  لَكَتَبْتُ لَكَ كِتَاباً عَلَى هَذِهِ النُّسْخَةِ فَلَمْ تَرْغَبْ فِي شِرَاءِ هَذِهِ الدَّارِ بِدِرْهَمٍ فَمَا فَوْقُ  وَ النُّسْخَةُ هَذِهِ  هَذَا مَا اشْتَرَى عَبْدٌ ذَلِيلٌ مِنْ مَيِّتٍ قَدْ أُزْعِجَ لِلرَّحِيلِ  اشْتَرَى مِنْهُ دَاراً مِنْ دَارِ الْغُرُورمِنْ جَانِبِ الْفَانِينَ وَ خِطَّةِ الْهَالِكِينَ وَ تَجْمَعُ هَذِهِ الدَّارَ حُدُودٌ أَرْبَعَةٌ الْحَدُّ الْأَوَّلُ يَنْتَهِي إِلَى دَوَاعِي الْآفَاتِ  وَ الْحَدُّ الثَّانِي يَنْتَهِي إِلَى دَوَاعِي الْمُصِيبَاتِ وَ الْحَدُّ الثَّالِثُ يَنْتَهِي إِلَى الْهَوَى الْمُرْدِي  وَ الْحَدُّ الرَّابِعُ يَنْتَهِي إِلَى الشَّيْطَانِ الْمُغْوِي  وَ فِيهِ يُشْرَعُ بَابُ هَذِهِ الدَّارِ اشْتَرَى هَذَا الْمُغْتَرُّ بِالْأَمَلِ مِنْ هَذَا الْمُزْعَجِ بِالْأَجَلِ هَذِهِ الدَّارَ بِالْخُرُوجِ مِنْ عِزِّ الْقَنَاعَةِ  وَ الدُّخُولِ فِي ذُلِّ الطَّلَبِ وَ الضَّرَاعَةِ  فَمَا أَدْرَكَ هَذَا الْمُشْتَرِي فِيمَا اشْتَرَى مِنْهُ مِنْ دَرَكٍ  فَعَلَى مُبَلْبِلِ أَجْسَامِ الْمُلُوكِ وَ سَالِبِ نُفُوسِ الْجَبَابِرَةِ  وَ مُزِيلِ مُلْكِ الْفَرَاعِنَةِ مِثْلِ كِسْرَى وَ قَيْصَرَ وَ تُبَّعٍ وَ حِمْيَرَ  وَ مَنْ جَمَعَ الْمَالَ عَلَى الْمَالِ فَأَكْثَرَ وَ مَنْ بَنَى وَ شَيَّدَ وَ زَخْرَفَ وَ نَجَّدَ وَ ادَّخَرَ وَ اعْتَقَدَ وَ نَظَرَ بِزَعْمِهِ لِلْوَلَدِ إِشْخَاصُهُمْ جَمِيعاً إِلَى مَوْقِفِ الْعَرْضِ وَ الْحِسَابِ  وَ مَوْضِعِ الثَّوَابِ وَ الْعِقَابِ  إِذَا وَقَعَ الْأَمْرُ بِفَصْلِ الْقَضَاءِ وَ خَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ شَهِدَ عَلَى ذَلِكَ الْعَقْلُ إِذَا خَرَجَ مِنْ أَسْرِ الْهَوَى  وَ سَلِمَ مِنْ عَلَائِقِ الدُّنْيَا
تاریخ و علت نوشته شدن نامه:
شریح بن حارث کندی، مشهور به شریح قاضی – از چهره‌های اجتماعی – قضایی و تا حدی سیاسی صدر اسلام است که بررسی حیات تاریخی شریح نیز یکی از همین مقوله‌هاست. منابع، تاریخ دقیق تولد شریح را به خاطر گمنامی و ناشناس بودن وی در آن زمان ذکر نکرده‌اند، ولی با توجه به این که منابع معتبر، سال وفات او را 87 یا 80 هجری و سن او را در هنگام مرک 106 تا 110 سال دانسته‌اند. تاریخ ولادت او، حدوداً 30 سال قبل از هجرت پیامبر (ص (بوده است شریح بن حارث کندى قاضی منصوب از سوی خلیفه دوم عمر بن خطاب بود. ابن ابی الحدید می‌نویسد علی (ع) با وجودی که با شریح در مسائل فقهی اختلاف زیادی داشت باز او را بر قضاوت باقی گذاشت .(شرح‏نهج‏البلاغة(ابن‏أبي‏الحديد)، ج 14   ، صفحه‏ى 29 ( فیض الاسلام در شرح خود علت این مطلب را آن دانسته است که علی(ع) درصدد برآمد تا او را برکنار کند ولی مردم کوفه اجازه ندادند و گفتند: ما به این شرط با تو بیعت کرده بودیم که خلاف سیره خلفا عمل نکنی. شریح منصوب عمر است و تو نباید او را تغییر دهی. باید توجه داشت که این سخن با آنچه از مولا(ع) مشهور است که در جریان شورا شرط عمل بر اساس سیره شیخین را نپذیرفت سازگار نیست. در هر صورت چنانچه ابن ابی الحدید در شرح خود از این نامه گفته است او شصت سال متوالی متصدی قضاوت بود، و جز سه سال در زمان قیام عبد اللَّه بن زبیر خود قضاوت خویش را تعطیل کرد و زمانی که حجاج بن یوسف از او خواست به قضاوت برگردد او نپذیرفت و دیگر به قضاوت باز نگشت و خانه نشین بود. در سال 60 هجري كه معاويه در مي گذرد. پس از مرگ معاويه در كوفه شيعيان در خانۀ سليمان بن صرد خزاعي اجتماع مي كنند. 70 تن از سران شيعه از جمله حبيب بن مظاهر اسدي، عبدالله بن عفيف، مختار ثقفي با هم هم‌پيمان مي شوند كه امام حسين(ع) را به كوفه دعوت كنند و زير بار طاعت و خلافت يزيد نروند كه شريح در آن مجلس هم حضور داشته است.. شریح به محض ورود عبیدالله به کوفه در دارالاماره او حضور یافت و بدون در نظر گرفتن تعهد بر وفاداری با آل علی(ع) به جرگه مخالفین آنها پیوست .و یکی از مشاورین درگاه عبیدالله گردید و عبیدالله نیز که جهت رسیدن به مقاصد خود به حمایت اشخاصی همچون شریح قاضی، که در میان مردم مقدس مآب کوفه، از شخصیت ممتازی بر خوردار بود نیاز داشتف از او استقبال کرد.درماجرای دیگری، از نقش شریح به عنوان پیام رسان عبیدالله به قبیله هانی، در رابطه با رساندن خبر زنده بودن هانی و پراکنده شدن آنها از اطراف دارالاماره یاد شده است.نقشی را که شریح در چنین لحظه حساسی در صحنه سیاسی نظامی ایفا کرد، به اندازه‌ای مهم و حیاتی بود- به خصوص برای ابن زیاد – که به قیمت به دست گرفتن، امارت از طرف عبیدالله به قتل رسیدن هانی و مسلم و از همه مهم‌تر، اتفاق افتادن حادثه کربلا تمام شد.البته درباره فتوی مشهوراودرباره امام حسین (ع) سند معتبری وجود ندارد ومورد تایید پژوهشگران و محققان درتاریخ نیست وامکان جعل وانتساب به اوازطرف امویان با توجه به اینکه او از روحانیون درباری بوده وجوددارد. یکی از کارهایی که او مرتکب شد و امیرالمؤمنین (ع)را به خشم آورد، این بود که خانه ای به هشتاد دینار خریداری کرد و سند آن را به امضای چند شاهد رسانید.هنگامی که این خبر تلخ و ناگوار -که موجب بدبینی مردم از دستگاه قضایی علوی و در نتیجه بدبینی آنها از حکومت وقت بود- به امیرالمؤمنین علیه السلام رسید، او را احضار کرد و فرمود: شنیده ام خانه ای به هشتاد دینار خریده ای و سند مالکیّت آن را به امضای چند شاهد رسانیده ای.او اعتراف کرد و منتظر ماند تا واکنش امام (ع)را مشاهده کند. هرچند برای کسی که به هوشیاری و زیرکی معروف بود، پیشاپیش معلوم بود که با چگونه واکنشی روبه رو خواهد شد.واکنش حضرت -که حکومتش را بر پایه های عدل و انصاف و مردم داری استوار کرده بود و خود و فرزندان و بستگانش همچون فقیرترین مردم زندگی می کردند و اجازه نمی داد که کارگزاران حکومت از جادّه عدل و انصاف و ساده زیستی و پرهیز از هرگونه تجمّل و اسراف و تبذیر، منحرف شوند - جز خشم و غضب و نکوهش و ملامت، چیزی نبود؛ چراکه اگر قاضی، چنان خانه ای را با پول حلال خودش خریداری کرده، زیاده روی و فاصله گرفتن از قشر محروم جامعه و سبب یأس مردم از حکومت و دستگاه قضاوت خواهد بود. و اگر با پول حرام خریده، تعدّی به بیت المال شمرده می شود، یا اینکه از راه رشوه و هدایایی که تقدیم او کرده اند به دست آمده. و البته باز هم موجب یأس و بدبینی مردم خواهد بود و به راحتی نمی توان آثار شوم آن را از زندگی و خاطر مردم محو کرد. .
شرح نامه:
محورهای مطرح شده درنامه:
۱- مراقبت برکارگزاران:
در حکومت عدل علوی کارگزاران حکومتی اعم از فرمانداران، فرماندهان و نشستگان بر مسند قضاوت پس از منصوب شدن از سوی امام عادل به حال خود رها نمی شوند. بلکه تحت مراقبت شدید از طرف امام وچشم های بازرس و ناظر او هستند و سیستم نظارتی و مراقبتی به نام –عیون- برای این مسئله مهم وجود دارد که نمونه ای از این نظارت شدید امام علی(ع) در ماجرای خرید خانه از طرف شریح قاضی و موضع گیری مراقبتی حضرت در برابرآن است و از سوی دیگر مردم با نقد و امربه معروف و نهی ازمنکرِ صاحبان قدرت بهترین مراقبان اعمال آنها هستند
۲- مبارزه امام علی(ع) باتجمل گرائی:
تجمل گرايي یا گرايش به تجملات، يكي از پديده‌هاي نابهنجار اجتماعي و يك بيماري روان شناختي است؛ هرچند كه نمي توان آن را يك رذيلت اخلاقي دانست، ولي بايد اذعان كرد كه آثار آن از يك رذيلت اخلاقي در روحيه فرد و جامعه، كمتر نيست. گرايش به تجمل يك امر طبيعي و فطري است ولي مراد از تجمل گرايي در اينجا، شكل افراطي اين گرايش است كه پيامدهاي زيانباري را بر اقتصاد سالم خانواده و جامعه بر جا مي‌گذارد و از مصاديق اتراف، تبذير، اسراف و مانند آن به شمار مي‌آيد.
تجمل گرايي مثبت و منفي:
تجمل گرايي به معناي گرايش به زيبايي و نمايش جمال و زيبايي‌ها، امري طبيعي و فطري در انسان است؛ زيرا انسان به هر چيز كمالي گرايش داشته و از نقص و كمبود گريزان است؛ گرايش شديد انسان به خدا و كدح و تلاش براي ملاقات با او (انشقاق(84)آیه:، آيه 6) ريشه در همين گرايش به كمال و كمالات انساني دارد. انسان، زيبايي را به عنوان يكي از مصاديق كمال، دوست داشته و بدان گرايش مي‌يابد و زشتي را به عنوان مصداقي از نقص و كمبود دانسته و از آن مي‌گريزد. بنابراين، گرايش انسان به تجمل گرايي، گرايشي به سوي كمال و زيبايي‌هاست. به هر حال، تجمل‌گرايي يعني گرايش به زيبايي‌ها و كمالات، گرايش طبيعي و فطري انسان است؛ اما آنچه در اين ميان به عنوان آفت از آن ياد مي‌شود،دوری اززیبائی طلبی وکمال جوئی فطری بسوی خداوند است که با افراط در تجمل گرايي به شكل يك بيماري رواني و ناهنجاري.درمی آیددر فرهنگ دینی ما وقتي از تجمل گرايي سخن به ميان مي‌آيد، همين رويه افراطي در زندگي است كه از مصاديق اسراف، تبذير و اتراف مي‌باشد.
تجمل گرايي همانند رفاه زدگي آسيب‌هاي جدي به ساختار اقتصاد سالم جامعه وارد مي‌كند؛ چرا كه تجمل‌گرايي موجب مي‌شود تا افراد از صرفه جويي و قناعت طبع بيرون روند و با از ميان بردن ثروت و هدر دادن آن، گردش درست اقتصادي را مختل نمايند؛  وتجمل‌گرايي منفي موجب مي‌شود تا انسان در دام ناسپاسي و كفران نعمت گرفتار آيد و نعمت‌هاي الهي را تباه سازد؛ زيرا اين روحيه و رويه منفي عامل اسراف و تبذير و ريخت و پاش‌ها و از ميان بردن نعمت‌هاي الهي مي‌باشد.
مال‌پرستي، يكي از جلوه‌هاي برجسته دنيا پرستي است و تجمل گرايي نماد بارز مال‌دوستي است. به ویژه برای مدیران و کارگزاران که امانت دار مردمند. دنيا زدگي سرآغاز همه زشتي‌هاست. وقتي مال دوستي به اوج ‌رسيد و به مال‌پرستي گراييد، عامل بسياري از لغزش‌ها مي‌شود و انسان‌ها را از راه كمال باز مي‌دارد.
نگاهي به مخالفان انبياء ما را به اين باور مي‌رساند كه آنان با به رخ كشيدن ثروت، خود و هوادارانشان را برتر مي‌شمردند غافل از اين‌كه تنها ملاك برتري درادیان توحیدی بویژه اسلام، تقوا، ساده‌زيستي و همانا روش و منش پارسايان است؛ همان راهي كه امامان معصوم(ع) در صحيفه تاريخ اسلام ترسيم كردند. آنان در برابر وسوسه‌هاي دنيوي، جانانه ايستادند و هيچ‌گاه تسليم زر، زور و تزوير نشدند. آنان با اين كه مي‌توانستند هم‌چون ديگران از مواهب دنيا بهره‌مند شوند، ولي چون در جايگاه رهبري و امامت بودند، حتي از ضروريات زندگي نيز گذشتند تا سرمشقي باشند براي آيندگان. متاسفانه در طول تاريخ كساني كه بايد چشم بيدار اسلام و پاسدار ارزش‌هاي اخلاقي باشند و سيره معصومين(ع) را در پيش گيرند، بي‌صبرانه به ثروت اندوزي و تجمل‌گرايي روي آوردند و راه را از بيراهه باز نشناختند تا بدان جا كه به تدريج، مال‌دوستي به دنيا گرايي و دنيا گرايي به شهوت راني و سودجويي و در نهايت، سست شدن ارزش‌ها انجاميده است؛ از اين رو،امام علی(ع) همواره خطر وابستگي و دل‌بستگي به ماديات را رابه مردم  ،مدیران  وکارگزاران حکومتی گوش‌زد كرده و راه كارهاي خروج از اين تعلق را نيز برشمرده‌اند.ویک نمونه ازاین هشدارها نامه سوم نهج البلاغه درباره خانه شریح قاضی القضات کوفه مرکزحکومت علوی است
شرح نامه:
این نامه درحقیقت گفتمانی نظارتی ومراقبتی است  میان امام و قاضی مرکز حکومت امام علی شریح ابن حارث. پس از این که به حضرت خبردادند ایشان خانه‏اى به هشتاد دینار خریده که به صورت مکتوب درآمده و به عنوان یک سند زرین در اختیار ما قرارگرفته است :وَ رُوِیَ أَنَّ شُرَیْحَ بْنَ اَلْحَارِثِ، قَاضِیَ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ (ع) اِشْتَرَى عَلَى عَهْدِهِ، دَاراً بِثَمَانِینَ دِینَاراً: هنگامی که این خبر به  على(ع) رسید. حضرت او را احضار کردند و خطاب به او سخنانی فرمودند: فَبَلَغَهُ ذَلِکَ، فَاسْتَدْعَى شُرَیْحاً، وَ قَالَ لَهُ: شنیده‏ ام خانه‏ اى به مبلغ هشتاد دینار خریده‏اى و براى آن قراردادى نوشته‏اى و چند نفر را هم به شهود گرفته‏اى. شریح گفت: بله همینطور است :بَلَغَنِی أَنَّکَ اِبْتَعْتَ دَاراً بِثَمَانِینَ دِینَاراً، وَ کَتَبْتَ لَهَا کِتَاباً، وَ أَشْهَدْتَ فِیهِ شُهُوداً فَقَالَ لَهُ شُرَیْحٌ: قَدْ کَانَ ذَلِکَ یَا أَمِیرَ اَلْمُؤْمِنِینَ: على(ع) خشمگینانه به او نگریستند :قَالَ فَنَظَرَ إِلَیْهِ نَظَرَ اَلْمُغْضَبِ، ثُمَّ قَالَ لَهُ: گویا امام انتظار ندارد که قاضی وی به دنبال گسترش خانه و زندگی خود باشد یا انتظار ندارد که قاضی او زندگی اشرافی داشته باشد تا مبادا مردم او را متهم به گرفتن رشوه کنند. امام علی(ع) در خطبه ۱۵۹ نهج البلاغه هم از ساده زیستی ودوری از اشرافیت و تجملات پیامبران پیشین به عنوان اسوه والگو یاد می کند و از پیامبر(ص) این گونه تجلیل می نماید که پیامبر(ص) تا آخر عمر که دعوت حق را لبیک گفت سنگ بر روی سنگ نگذاشت. لم یضع حجرا علی حجر حتی مضی لسبیله و اجاب داعی ربه: سپس فرمودند: شریح، به زودی کسى بالای سر تو خواهد آمد که به سند خانه تو ننگرد و از شاهدانت در مورد آن خانه پرس و جو نکند، تا از آن خانه بى‏هیچ مال و خواسته‏اى بیرونت کند و به گورت سپارد.: یا  شُرَیْحُ، أَمَا إِنَّهُ سَیَأْتِیکَ مَنْ لاَ یَنْظُرُ فِی کِتَابِکَ وَ لاَ یَسْأَلُکَ عَنْ بَیِّنَتِکَ حَتَّى یُخْرِجَکَ مِنْهَا شَاخِصاً وَ یُسْلِمَکَ إِلَى قَبْرِکَ خَالِصاً: امام در اینجا اشاره به مرگ یا ملک الموت دارد که برای قبض روح آدمیان به مال و اموال آنان و شاهدان اموال توجهی ندارد. هر چه داری و هرچقدر بیشتر داشته باشی برای او مهم نیست و فقیر و غنی را به یکجا و بدون ثروت آنان به گور می‌سپارد.، پس، اى شریح، دقت کن، مبادا این خانه را از دارایى خود نخریده باشى.  :فَانْظُرْ یَا شُرَیْحُ لاَ تَکُونُ اِبْتَعْتَ هَذِهِ اَلدَّارَ مِنْ غَیْرِ مَالِکَ أَوْ نَقَدْتَ اَلثَّمَنَ مِنْ غَیْرِ حَلاَلِکَ:  اموال برای اغنیا بر خلاف فقرا وبال است، به ویژه اگر این اموال از راه حرام به دست آمده باشد و بدتر از آن، اینکه این اموال، اموال بیت المال باشد. این سخن بیان کننده آن است که آدمیان باید به اموال و امکانات در دست خود دقیق باشند که مبادا از اموال دیگران ظالمانه استفاده کنند.، اگر چنین باشد این کار تو نوعی ورشکستن در دنیا و آخرت است.  : فَإِذَا أَنْتَ قَدْ خَسِرْتَ دَارَ اَلدُّنْیَا وَ دَارَ اَلْآخِرَةِ: در دنیا آبروی خود و نظام اسلامی ‌را برده‌ای و خود را بی اعتبار کرده‌ای و مردم را به اسلام و مسلمین بدبین کرده‌ای و هم در آخرت حق الناس گلوگیرت خواهد شد؛ چون خدا حق الناس را نخواهد بخشید و طلب رضایت از همه مردم هم امکانپذیر نیست.،اگر آنگاه که می‌خواستی این خانه را بخری نزد من می‌آمدى، برایت قراردادی مى‏نوشتم که تو یک درهم، چه رسد به بیش از آن، را هم صرف خرید خانه نمی‌کردی.  : أَمَا إِنَّکَ لَوْ کُنْتَ أَتَیْتَنِی عِنْدَ شِرَائِکَ مَا اِشْتَرَیْتَ لَکَتَبْتُ لَکَ کِتَاباً عَلَى هَذِهِ اَلنُّسْخَةِ فَلَمْ تَرْغَبْ فِی شِرَاءِ هَذِهِ اَلدَّارِ بِدِرْهَمٍ فَمَا فَوْقُ:
متن آن قرارداد چنین است:  :وَ اَلنُّسْخَةُ هَذِهِ:
طرفین قرار داد:  خریدار،: بنده‌ای حقیر است که مرگ و زندگی، در اختیارش نیست این خانه ‏اى است که بنده‏اى حقیر خریدار اوست  :هَذَا مَا اِشْتَرَى عَبْدٌ ذَلِیلٌ:
فروشنده: مرده‏اى که براى کوچ ‏کردن از دنیا او را کشان کشان می‌برند، فروشنده است.: مِنْ مَیِّتٍ قَدْ أُزْعِجَ لِلرَّحِیلِ :کسی که قبلاً ساکن این خانه بود و به آن دل بسته بود ولی الان بدون اینکه دلش بخواهد او را کشان کشان به سرای مرگ می ،‌برند
ویژه گی خانه موردخرید:
خانه‌ای از خانه‌های فریبنده دنیا :اِشْتَرَى مِنْهُ دَاراً مِنْ دَارِ اَلْغُرُورِ:خریدارى شده در خانه‏ فریب.سراى غرور کنایه از دنیاست که ظاهری فریبنده و زیبا، حباب گونه و کاذب دارد و ظاهرش انسان را می‌فریبد. سرابی است که تشنه را به خود جذب می‌کند ولی او را سیراب و بی نیاز از آب نمی‌کند. این سخن حضرت اقتباس از قرآن کریم است که دنیا را مطلوبی فریبنده معرفی کرده است و انسانها را از فریفته شدن توسط آن برحذر می‌دارد: (و ما الحیوة الدنیا إلا متاع الغرور) سوره آل عمران،(3) آیه:۱۸ )در محله فانى شوندگان، و کوچه به هلاکت رسیدگان. :مِنْ جَانِبِ اَلْفَانِینَ وَ خِطَّةِ اَلْهَالِکِینَ: آدرس:  محله‌ای که بسیاری از مردم در آن آمده و اکنون مرده‌اند. در اینجا حضرت علی(ع) بر چیزی به نام  -  بی‌قراری دنیا ” وزودگذر بودن- آن” اشاره می‌کند.
حدودچهارگانه خانه مورد خرید : «وَ تَجْمَعُ هَذِهِ اَلدَّارَ حُدُودٌ أَرْبَعَةٌ » این خانه را چهار حدّ است: حد نخستین، منتهى مى‏ شود به آنجا که آفات ، میکروبها، بیماری‌ها و مشکلات و گرفتاریهای زندگی کمین گرفته‏ اند  : اَلْحَدُّ، اَلْأَوَّلُ یَنْتَهِی إِلَى دَوَاعِی اَلْآفَاتِ: و حدّ دوم به آنجا که مصیبتها سیل و زلزله و مرگ و میر و مصبیت‌های ناشی از آن.را سبب است :وَ اَلْحَدُّ اَلثَّانِی یَنْتَهِی إِلَى دَوَاعِی اَلْمُصِیبَاتِ: و حدّ سوم به خواهشهاى تباه ‏کننده نفسانى، خواسته‌ها و تمایلات شهوانی نابودکننده و کفرآور و سعادت سوز است  :وَ اَلْحَدُّ اَلثَّالِثُ یَنْتَهِی إِلَى اَلْهَوَى اَلْمُرْدِی:و حدّ چهارم به شیطان اغواگر، فریبنده  :وَ اَلْحَدُّ اَلرَّابِعُ یَنْتَهِی إِلَى اَلشَّیْطَانِ اَلْمُغْوِی: که دشمن همه کمالات آدمیان است و به همه بخشهای دیگر نیز راه دارد. یعنی در همه آن موارد آدمی را به کفران و کفر و گناه وامی‌دارد تا او روی سعادت نبیندوجالب این که امام (ع)براین نکته تاکید می کند که   درب اصلی ورودی این خانه از حد چهارم باز مى ‏شود. که شیطان آن جااست : وَ فِیهِ یُشْرَعُ بَابُ هَذِهِ اَلدَّارِ:
ویژگیهای خریدار وفروشنده:
خریدار که فریب خورده آمال خویش است :اِشْتَرَى هَذَا اَلْمُغْتَرُّ بِالْأَمَلِ: آن را از فروشنده‏اى که اجل او را برانگیخته تا براندش ودرکام خویش کشد :مِنْ هَذَا اَلْمُزْعَجِ بِالْأَجَلِ: به بهاى خارج شدن از کرامت و عزّت قناعت و دخول در ذلّت طلب و التماس خریده است :هَذِهِ اَلدَّارَ بِالْخُرُوجِ مِنْ عِزِّ اَلْقَنَاعَةِ وَ اَلدُّخُولِ فِی ذُلِّ اَلطَّلَبِ وَ اَلضَّرَاعَةِ: قناعت راضى بودن و اکتفا کردن بر مقدار ضرورت و نیاز است. هر شخصى که براى به دست آوردن مازاد بر نیاز خود اقدام کند، از قناعت خارج شده و زیاده طلب محسوب می‌شود. لازمه قناعت احتیاج کمتر به مردم و بى‏ نیازى از آنها است. هدف از این تعبیر امام(ع) آن است که انسان را از افزون طلبى و به دست آوردن مازاد بر نیاز، دور دارد و به قناعت ترغیب کند، چرا که لازمه عدم قناعت، طمع، خوارى، ذلت و نیاز به مردم است. عزت ناشی از قناعت مورد اشاره امام(ع) به این خاطر است که انسان برای به دست آوردن مقامی بالاتر و اعتباری بیشتر، ثروت و مالی بیشتر و یا شهرت بیش از نیاز، سر خود را در مقابل هر کس و ناکس خم نکند و حقیقت را نادیده نگیرد.
شرط ضمن عقد:
در این معامله ضرر و زیان خریدار در آنچه خریده است از او، بر عهده کسى است  :فَمَا أَدْرَکَ هَذَا اَلْمُشْتَرِی، فِیمَا اِشْتَرَى مِنْهُ، مِنْ دَرَکٍ: که اندامهاى پادشاهان را به لرزه درآورد و جان از تن جباران بیرون کند و پادشاهى از فرعونان چون شهریاران ایران و قیصرهاى روم و تبّع یمن و حمیر پادشاه حمیر بستانده است  :فَعَلَى مُبَلْبِلِ أَجْسَامِ اَلْمُلُوکِ وَ سَالِبِ نُفُوسِ اَلْجَبَابِرَةِ وَ مُزِیلِ مُلْکِ اَلْفَرَاعِنَةِ مِثْلِ کِسْرَى وَ قَیْصَرَ وَ تُبَّعٍ وَ حِمْیَرَ : و نیز آن کس که دارایى خود را گرد آورد و همواره بر آن افزود و کاخهاى استوار برآورد و آنها را بیاراست و آرایه‏ها ساخت و اندوخته‏ها نهاد تا به گمان خود براى فرزند، به ارث نهد: وَ مَنْ جَمَعَ اَلْمَالَ عَلَى اَلْمَالِ فَأَکْثَرَ وَ مَنْ بَنَى وَ شَیَّدَ وَ زَخْرَفَ وَ نَجَّدَ وَ اِدَّخَرَ وَ اِعْتَقَدَ وَ نَظَرَ بِزَعْمِهِ لِلْوَلَدِ : هر گونه عیب، نقص و کشف خلافى که در این معامله واقع شود، بر عهده ملک الموت است که بیمارى بخش اجسام پادشاهان و گیرنده جان جباران و زایل کننده سلطنت فرعونیان همچون کسرا، قیصر، تبّع، و حمیر است، و بر عهده خود این کسانى است که ثروت را گردآورى کردند و بر آن افزودند و یا آنها که ساختمان دنیا را بنا کردند و محکم ساختند و حتی آن را با طلا تزیین کردند و زینت دادند و آن را نگهدارى کردند و به گمان خود براى فرزندان باقى گذاردند.این که عده‏اى را به عنوان نمونه نام برده است که مرگ به سراغ آنها رفته، به علت این است که شریح را متوجه کند، تا از چنین آرزوها که با فرا رسیدن مرگ به پایان مى‏رسد، قطع امید کند زیرا هنگامى که آرزوهاى اینگونه اشخاص با نفوذ دنیادار و پر قدرت با مرگ از بین رفت و برای از دست دادن آن غرامتى نگرفتند، قاضى شرع و دیگر مسئولین جزء به طریق اولی غرامتی دریافت نخواهند کرد.مردم برای طلب مال و منال در دنیا، توجیه و مصلحت‌هایى در نظر می‌گیرند. از جمله دور اندیشی برای جلوگیری از تنگدستى و فقر خود و خانواده و دیگر باقى گذاشتن ارث و میراث براى آینده فرزندان خود. اگر با نگرش دینی به این موضوع بنگریم جمع آورى ثروت براى فرزندان وظیفه پدران نیست زیرا روزى فرزند باید توسط خود آنها و یاری خداى آفریننده و روزی دهنده آنها تامین شود. بدست آوردن مال و منال به دلیل ترس از تنگدستى، خود نوعی تعجیل در فقر و موجب انصراف از امور واجب و بعضاً افتادن در گناه است. همه اینان را براى عرضه در پیشگاه حسابگران و آنجا که ثواب و عقاب را معین مى‏کنند، حاضر آورد.در آنجا حکم قطعى صادر شود و کار داورى به پایان آید، در آنجا تبهکاران ورشکسته اند :إِشْخَاصُهُمْ جَمِیعاً إِلَى مَوْقِفِ اَلْعَرْضِ وَ اَلْحِسَابِ وَ مَوْضِعِ اَلثَّوَابِ وَ اَلْعِقَابِ، إِذَا وَقَعَ اَلْأَمْرُ بِفَصْلِ اَلْقَضَاءِ وَ خَسِرَ هُنالِکَ اَلْمُبْطِلُونَ:آنگاه که فرمان خداوند در دادگاه رستاخیز به قضاوت عادلانه اجرا شود و حکم میان اهل حق و باطل فیصله یابد، ضعیف شمردگان در دنیا، به سود خود برسند، و اهل باطل به زیان اعمال ناشایست خویش دچار شوند، آخرین جمله امام در این فراز که با عبارت :و خسر هنالک المبطلون:ختم شده، از قرآن کریم سوره مومن(40) آیه: ۷۶ اقتباس شده است.
شاهد قرارداد:
عقل هر گاه که از اسارت هوس بیرون آید و از علایق دنیوى در امان ماند، به این سند گواهى دهد.  : شَهِدَ عَلَى ذَلِکَ اَلْعَقْلُ إِذَا خَرَجَ مِنْ أَسْرِ اَلْهَوَى وَ سَلِمَ مِنْ عَلاَئِقِ اَلدُّنْیَا: شاهد بر حقانیت این قباله و درستی مطالب آن عقل است. منتها نه هر عقلی بلکه عقلی که از سلطه هوا و هوس خارج شده و از علایق دنیا، جان سالم بدر برده باشد. چرا که عقل هنگام خالى بودنش از این وابستگى ها، از کدورت باطل پاک است و حق را چنان که شایسته است مى‏بیند.عقل اگر اسیر دست هوسها و مقهور سلطه نفس اماره باشد با دیدی سالم به حق نمى‏نگرد، بلکه با چشمى به آن نگاه مى‏کند که پرده تاریکى‌هاى باطل، دید آن چشم را از بین برده است. کسی که حقیقت را به طور خالص نمى‏بیند گواهى خالصانه هم بر آن نمى‏دهد، بلکه شهادت به حقانیت امرى مى‏دهد که در ظاهر حق است اگر چه در باطن امر، باطل ‏باشد.
منتشر شده در اندیشه
بازگشت به بالا