محمدعلی کوشا: حکومت وقتی اسلامی است که تحقق عدل و انصاف در میان توده های امت اسلامی نمایان باشد. ( از سلسله مصاحبه های عملکرد نهادهای سیاسی حوزه علمیه)
پایبندی به شکل سنتی فقه و اصول چندان ثمربخش نخواهد بود.
حکومت وقتی اسلامی است که تحقق عدل و انصاف در میان توده های امت اسلامی نمایان باشد.
اصولگرایی و اصلاح طلبی به تنهایی قابل تحقق نیست.
همین که عنوان حکومت، جمهوری اسلامی باشد، کفایت نمی کند بلکه محتوای آن نیز باید اسلامی باشد.
مجمع محققین و مدرسین قوه قضاییه ای را تقویت می کند که تبعیضی روا ندارد.
در سطح توقعاتی که دیگران از مجمع دارند، شاید کار مهمی نکرده باشیم.عضو مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه با بیان اینکه حکومتی اسلامی است که محتوای آن نیز اسلامی و عاری از تبعیض و سرشار از عدالت باشد، گفت: مجمع محققین و مدرسین قوه قضاییه ای را تقویت می کند که براساس عدل، عدالت و دادگری مشی کند و  تبعیضی روا ندارد، ما در همه زمینه ها هم مشوق و هم منتقد بوده و هستیم، اگر عدلی باشد ما مشوق آن بوده و هستیم ولی اگر ظلم و تبعیضی باشد طبیعی است که مجمع منتقد آن باشد.
حجت‌الاسلام والمسلمین محمدعلی کوشا در گفت وگو با شفقنا درباره فلسفه تشکیل مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه، اظهار کرد: فلسفه وجودی چنین مجمعی، تمرکز شماری از مدرسین و محققین روی کارهای علمی حوزوی با نگاه روز در پاسخ به نیازهای جامعه پس از انقلاب اسلامی بود تا در این راستا خلاء نیازهای فکری، علمی، فرهنگی و سیاسی مورد شناسایی قرار گیرند و اندیشمندان دلسوز حوزوی به تحقیق پردازند تا نقش آفرینی موثر و مثبتی داشته باشند، چرا که شماری از  مسایل جدید و مستحدثه در بُعد اعتقادات، اخلاقیات و احکام داریم که پاسخگویی به آنها برای حوزویان امری بسیار لازم و ضروری بلکه واجب می نماید. حوزه علمیه قم با توسعه ای که در آن انجام گرفته ایجاد نگاهی روشمند و بینشمند، براساس آگاهی های فکری و علمی در همه ارکان دین و فروع احکام، تطبیق آن با نیازهای روز امری اجتناب ناپذیر است.
مسایل فقه، اصول، کلام، فلسفه، تاریخ و حدیث و تفسیر با نگاه محققانه از اموری است که به تعبیر برخی بزرگان، تصور آنها مایه تصدیق است. از سوی دیگر امروزه جز با نگاه اجتهادی در همه مسایل مورد ابتلا، نتیجه ای قانع کننده برای این نسل پرسشگر به دست نمی آید. برای تفهیم درست همه مسایل اسلامی ما نیازمند پشتوانه فهم درست از قضایا هستیم. اجتهادی که در بُعد زمان و مکان بتواند نسل جدید را به سوی حقایق سوق دهد از جمله نیازهای این نسل است. مجمع  مدرسین و محققین از آغاز تشکیل هسته علمی حوزوی اش مشی و مرام مرحوم حضرت امام خمینی و شاگردان برجسته ایشان را مدّ نظر داشته تا برآن اساس بتواند دستاوردهای این انقلاب را حافظ و نگهدار باشد.
پایبندی به شکل سنتی فقه و اصول چندان ثمربخش نخواهد بود
او ادامه داد: امام خمینی(ره) همواره تأکید داشتند که حوزه باید در جهات علمی فعال باشد و خود را به روز نماید بنابراین آگاهی از مسایل جدید در موضوعات گوناگون به ویژه آگاهی های علمی و سیاسی و تفهیم درست آنها به طلاب جوان برای استحکام همه جانبه حوزه و حوزویان از اهمیت خاصی برخوردار است. پرداختن به فقه و اصول به شکل سنتی آن هرچند در جای خود تاکنون دارای آثار کم و بیش مفیدی بوده است ولی امروزه شرایط زمانی و مکانی به گونه دیگری رقم خورده که پایبندی به آن  بدون آگاهی از مسایل اقتصادی، سیاسی و بین المللی چندان مفید و ثمربخش نخواهد بود.
حوزه های علمیه امروزه نمی توانند با تکیه به همان ساز و کارهای کهن خویش نقش مثبتی در جامعه کنونی ایفا کنند بلکه باید به روزتر شوند و جوابگوی نیازهای مردم زمان خویش باشند. به ویژه آنکه حوزه ها امروز خواه ناخواه خود بخش مهمی از جریانی بوده اند که عملاً محرّک مردم برای تحقق حکومت دینی بوده و یا حتی خود بخشی از دست اندر کاران آن به حساب می آیند. حال چگونه می تواند در قبال نسلی که به او توجه نموده بی تفاوت از کنار قضایای مهم فکری، اجتماعی وسیاسی آنها بگذرد؟!
حکومت وقتی اسلامی که تحقق عدل و انصاف در میان توده های امت اسلامی نمایان باشد
کوشا گفت: معتقدم کافی نیست که ما  تنها دلخوش به نام جمهوری اسلامی باشیم که آن را با دادن هزینه های بس فراوان فرا پیش مردم واداشته ایم! حکومت اسلامی وقتی اسلامی است که در تار و پود وجودش تحقق عدل و انصاف در میان توده های امت اسلامی نمایان باشد و مردم احساس آرامش روح و آسایش اجتماعی در تمام جهات داشته باشند. گام هایی که مجمع مدرسین ومحققین تاکنون در راستای احیای دستاوردهای انقلاب اسلامی ایران برداشته گویای احساس چنین مسوولیتی است. هر  تشکلی اگر بخواهد کارساز افتد باید هم نوید دهنده وهم دارای طرح و برنامه قابل تحقق باشد،  و چنین کاری بدون آگاهی از موقعیت بین المللی و دانش های لازم عصری، ثمربخش نخواهد بود. امروزه آگاهی از درک واقعیت های اجتماعی و بین المللی یک ضرورت است مخصوصاً در دنیای امروز که دنیای ارتباطات است تا جایی که اگر کسی سخنی را بر زبان جاری سازد باید بلافاصله در آن سوی کره زمین منتظر عکس العملش باشد! ارتباط کشورها، ارتباط اندیشه ها و ارتباط تمدن ها واقعاً از مسایلی است که جز بدیهیات است و ما نمی توانیم در مقابل این امور بی تفاوت باشیم.
او افزود: در گذشته ارتباطات این چنینی  نبود و هر کسی در محدوده خود کار می کرد و می اندیشید، اما در دنیای امروز انسان های روی کره خاکی همه با هم مرتبط هستند،همه  مذاهب و ادیان یک نوع ارتباط خاصی با یکدیگر دارند لذا لازم است که به همان اندازه سطح فکر و آگاهی حوزویان ارتقا پیدا کند و یکدیگر را درک نمایند.
او یکی از علل و فلسفه تشکیل مجمع محققین و مدرسین، خروج از رکود و خمود و جمود دانست و اظهار کرد: مجمع محققین و مدرسین تلاش فراوانی داشته و دارد تا اهمیت ارتباط با دنیا و تعامل با دیگران را مورد توجه قرار دهد. برای این امر هم باید بهتر بیاموزیم و نیکوتر درک کنیم چرا که حوزه علمیه  قم به عنوان یک مولّد فکر در امور دینی مورد توجه است و تا در این حوزه تولید فکر و اندیشه نکنیم، آگاهی لازم بین المللی در اذهان عمومی به وجود نخواهد آمد. لذا از جمله علل تشکیل وجودی مجمع محققین و مدرسین جذب نیروهای فعال، آگاه و پر تلاش و عالم بوده و خواهد بود. او افزود: در حال حاضر بُعد روشنفکری مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم زبانزد همگان است و معمولاً دانشجویان دانشگاه ها بیشتر به این مجمع حوزوی  توجه دارند.
اصولگرایی و اصلاح طلبی به تنهایی قابل تحقق نیست
او در پاسخ به اینکه مجمع محققین و مدرسین تا چه میزان جناحی و فراجناحی است؟ گفت: مجمع محققین و مدرسین از جهاتی تاحدودی فراجناحی می اندیشد  و در عین حال دوست دارد امور کشوری از طریق اصلاحات به سامان برسد. البته اگرچه مجمع مدرسین و محققین از جمله جناح توانمند اصلاح طلب به حساب می آید، ولی روشن است که امر اصلاحات لزوماً در حیطه گروه خاص و محصور به یک جناح خاص نیست. ممکن است گاهی کسانی بخواهند در پشت شماری از الفاظ سنگر بگیرند اما حقیقت این است که اصلاح طلبی بدون اصول گرایی به معنای واقعی آن و اصولگرایی هم بدون اصلاح طلبی به معنای واقعی آن  قابل تحقق  نیست. به عبارت دیگر وقتی می گوییم اصلاح طلب، اصلاح طلب بدون مبنا و اصول نمی تواند باشد، و کسان دیگری هم که خودشان را اصول گرا می دانند در واقع باید هم اصول گرا و هم اصلاح طلب باشند.بنابراین  تنها در حیطه الفاظ  نمی توان گروه ویا جناحی را تعریف و در محدوده خاص قرار داد‌.
او ادامه داد: در حقیقت ما باید برای کار خویش اصول و مبنا داشته باشیم و براساس آن، باید به امر اصلاحات بپردازیم.
مگر می شود کسی اصول گرا باشد ولی در عمل اصلاح طلب نباشد؟! و همچنین اصلاح طلب باشد ولی پایه و اصولی نداشته باشد؟! در صورتی که مساله اصلاح طلبی، هم ریشه و اساس قرآنی و هم ریشه و اساس روایی و حدیثی دارد،  و رسول اکرم و امامان و حتی همه مصلحان دینی اصول گرای اصلاح طلب  به معنی واقعی آن بوده اند و در حقیقت نمی توان این دو را از هم جدا دانست . اگرچه از جهت مصداقی می گویند فلانی اصول گرا یا اصلاح طلب است ولی واقع این است که در عمل نه اصلاح طلبی بدون اصول گرایی معنا دارد و نه اصول گرایی بدون اصلاح طلبی می تواند موفق باشد.
همین که عنوان حکومت، جمهوری اسلامی باشد، کفایت نمی کند بلکه محتوای آن نیز باید اسلامی باشد
او در مورد ارتباط مجمع محققین و مدرسین با حکومت در دوره های مختلف، گفت: مجمع محققین و مدرسین همان مبنای مرحوم امام خمینی و فقیه عالیقدر را داشته و دارد و می خواهد بر آن مبنا حرکت کند، چون مرحوم امام و فقیه عالیقدر می خواستند امور مملکت براساس قسط و عدل پیش رود و البته در برخی از موارد موفقیت هایی هم  کسب کردند و در مواردی نیز آن طور که دیگران انتظار داشتند به اهداف خود دست نیافتند، اما هدف پیروان آنان در واقع عدل اجتماعی است تا هر کسی به حق خود برسد و تبعیضی نبیند. آری، همین که عنوان حکومت، جمهوری اسلامی باشد، کفایت نمی کند بلکه  محتوای آن نیز باید اسلامی باشد.
او به یکی از دغدغه های فعلی مجمع محققین و مدرسین اشاره و خاطرنشان کرد: در حال حاضر یکی از دغدغه های مجمع محققین و مدرسین این است که چرا این زمینه ایجاد شده که مغزها فرار می کنند یا فراری داده می شوند؟! چرا دانشجویان مانوعاً از عدم آزادی اندیشه وبیان گله مند هستند؟ و چرا  گاهی به خاطر اظهار عقیده دچار گرفتاری و احیاناً مشکلات فراوان می شوند؟
مجمع محققین و مدرسین قوه قضاییه ای را تقویت می کند که تبعیضی روا ندارد
او افزود: مجمع محققین و مدرسین قوه قضاییه ای را تقویت می کند که براساس عدل، عدالت و دادگری مشی کند و  تبعیضی روا ندارد، ما در همه زمینه ها هم مشوق و هم منتقد بوده و هستیم، اگر عدلی باشد ما مشوق آن بوده و هستیم ولی اگر ظلم و تبعیضی باشد طبیعی است که مجمع منتقد آن باشد.
او به سطح علمی اعضای مجمع اشاره و اظهار کرد وگفت: هر یک از اعضای مجمع محققین و مدرسین از نظر علمی در سطح بالایی هستند، افراد مجمع معمولاً افرادی صاحب نظر و مجتهد یا قریب الاجتهاد و اهل اندیشه هستند، آنان واقعاً می خواهند اصلاحات واقعی در عمل تحقق پیدا کند نه در شعار؛ و در جهات گوناگون رفع تبعیض صورت گیرد و عدالت و دادگری اجتماعی به وجود آید. مجمع در مقابل نارسایی ها، کاستی ها، فشارها و ستم ها طبیعی است که موضع مخالف داشته باشد و انتقاد کند، اما در مقابل پیشرفت ها، خوبی ها و تحقق عدالت همیشه موضع مثبت و تشویقی داشته و واقعاً مشوق بوده است. مجمع محققین دلسوز نظام هستند و می خواهند این حکومت عاری از عیب، سستی و تبعیض باشد.
او درخصوص تلاش عده ای برای کمرنگ ساختن  کار مجمع  گفت: این گونه داوری ها حاکی از بینش کوتاه برخی افراد به قضایاست وگرنه کسانی  که واقعاً دلسوز نظام و مردم باشند نباید مجمع را مخالفی در مقابل خود پندارند،آن هم مجمعی که همه ی اعضای آن از خوش سابقه های پیش از انقلاب بوده و اکنون نیز از حافظان این مرز وبوم در جهات گوناگون هستند. مجمع با آغوش باز از همه اندیشه های درست چه در حوزه و چه در غیر حوزه مخصوصاً در دانشگاه ها استقبال می کند؛ به همین جهت ارتباط مجمع محققین و مدرسین با دانشجویان و دانشگاهیان به مراتب بیش از مجامع دیگری است که در حوزه وجود دارد و آنها مثبت تر به مجمع نگاه می کنند و یکسری نشست ها، صحبت ها و احیانا همایش ها با آنان داشته و دارند.
در سطح توقعاتی که دیگران از مجمع دارند، شاید کار مهمی نکرده باشیم
او در پاسخ به این سو ال که مجمع چه معایب و نقاط ضعفی می تواند داشته باشد، گفت: مجمع مدرسین و محققین از بدو تأسیس ممکن است که در برخی جهات کم کاری و یا سهل انگاری کرده باشد ولی من عیبی محسوس در آن ندیده ام در حقیقت در سطح توقعاتی که دیگران از مجمع دارند، شاید کار مهمی نکرده باشیم ولی اعضای مجمع می خواهند در تحلیل مشکلات اجتماعی دیدی واقع بینانه داشته باشند. مجمع همواره در وادی مسایل فکری و پاسخ به شبهات و اندیشه ها ی گوناگون فعال بوده است. در حال حاضر در مجمع کلاس های تفسیر، تاریخ، آموزش فن ترجمه قرآن و پاسخ به سوالات و شبهات و بحث های فقهی وجود دارد. من احساس می کنم که همه همکاران ما در مجمع دلسوز مردم هستند و نمی خواهند مشکلی متوجه جامعه انقلابی ما شود بنابراین همه گروه ها می توانند با مجمع همکاری داشته باشند و براساس نص صریح قرآن حرکتی موحّدانه داشته در پیش گیرند.
منتشر شده در گفتار
فاضل میبدی: عده ای برای حفظ کرسی درس و جایگاه به مجمع محققین نمی پیوندند. (از سلسله مصاحبه های عملکرد نهادهای سیاسی حوزه علمیه)
* با فعالیت مجمع محققین باب تک صدایی بسته شد
* هیچ یک از این تشکل‌های روحانی به طور کامل مورد توجه نیست
* نسبت به رویکردهای درونی مجمع نقدهایی وارد است
* برخی همفکران مجمع محققین ترس از دست دادن کرسی درس و جایگاه خود را دارند
* جامعه مدرسین وضعیت مالی خوبی دارد
* مجمع محققین برخلاف جامعه مدرسین همیشه ناظر عملکرد حکومت بوده است
* نمی‌توان هیچ یک از تشکل‌های سیاسی را به طور کامل با افکار عمومی پیوند داد
* هیچ تشکیلات سیاسی از نقد مبرا نیست
* در انتخابات سراسری کشور خطای سیاسی کم داشتیم
* از همان ابتدا از آقای خاتمی حمایت کردیم و به احمدی‌نژاد نقد داشتیم
یک عضو مجمع محققین و مدرسین با اشاره به شنیده شدن نظرات مختلف در این تشکل سیاسی حوزوی، گفت: قبل از شکل‌گیری مجمع محققین فقط یک صدا در حوزه وجود داشت، گرچه ما به نظر آنها احترام می‌گذاریم اما برخی از نظرات آنها مورد قبول افراد جامعه و ما نبود و یکی از اقدامات مجمع محققین این بود که باب تک صدایی در جامعه بسته شد و  فضای دیگری به وجود آمد به نحوی که دیگران هم می‌توانستند آرای متفاوت خود را مطرح کنند.
حجت الاسلام و المسلمین محمدتقی فاضل میبدی در گفت‌وگو با خبرنگار شفقنا درباره مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه، توضیح داد: در سال ۷۶ در زمان انتخابات ریاست جمهوری که نام آقای خاتمی مطرح شد، جو غالب حوزه با آقای ناطق نوری بود؛ عده‌ای در حوزه بودند که این نوع بینش غالب سیاسی حوزه را قبول نداشتند و طرفدار نگاه متبلور در آقای خاتمی بودند، اما این گروه تشکلی در میان حوزه نداشتند و تصمیم گرفتند چندماه قبل از انتخابات این تشکل را شکل دهند. اما اساسنامه‌ای که مجمع محققین نوشت و مجوز هم برای آن صادر شد، تنها فعالیت سیاسی نبود بلکه تشکل سیاسی و فرهنگی بود بنابراین در مجمع محققین علاوه بر فعالیت‌های سیاسی شاخه فرهنگی، تبلیغاتی و بحث‎های حوزوی هم مطرح است، اما به نظر من عمده فعالیت مجمع محققین فعالیت فرهنگی است.
این عضو مجمع محققین و مدرسین درباره اینکه فرایندهای داخلی این نهاد تا چه اندازه دموکراتیک بوده، گفت: مقوله دموکراتیک یک مساله نسبی است یعنی دموکراسی به معنای واقعی که می‌فهمیم در کشور ما نیست؛ اما در مجمع محققین و مدرسین تا حدودی دموکراسی محقق شده است؛ چون اعضا نظرات خودشان را بروز می‌دهند، رای گیری می‌شود و تنها یک شخصیت نظر خود را اعمال نمی‌کند و دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.
فاضل میبدی در خصوص عضوگیری مجمع محققین، تصریح کرد: به نظر من باید فضا بازتر شود تا اعضای جدید بتوانند وارد این تشکل شوند. ما در عضو گیری مشکلاتی داریم، چون حد و حدودهایی ایجاد شده و پذیرش افراد به کندی صورت می‌گیرد. البته برخی از اعضا نسبت به این مساله انتقاداتی دارند به همین خاطر عده ما به بیش از ۲۰ نفر تجاوز نمی‌کند، اما از جهت کیفی اعضای مجمع از سواد خوبی برخوردار هستند.
برخی از حوزویان از پیوستن به مجمع محققین نگران هستند
او ادامه داد: به دلیل محدودیت‌هایی که وجود دارد برخی برای پیوستن به مجمع محققین تعلل می‌کنند یا اصلا تمایلی برای حضور ندارند؛ گرچه عقاید آنها به ما نزدیک است، اما چون نگران هستند که مبادا کرسی درس آنها گرفته شود یا جایگاه خود را از دست بدهند به مجمع نمی پیوندند.
این استاد دانشگاه مفید درباره تاثیر گذاری مجمع محققین در توسعه سیاسی کشور، بیان کرد: ما بالقوه در حوزه طرفداران زیادی داریم و از نوع اندیشه ما استقبال می‌کنند، نمونه آن هم در انتخابات است برای مثال بسیاری از طلاب رویکرد نزدیک به مجمع محققین داشتند و در همان مسیر، تبلیغات خود را انجام می‌دادند. از طرفی دیگر از بیرون هم تبلیغاتی علیه ما می‌شود که ممکن است کارهای ما را خنثی کند.
این استاد حوزه باتوجه به موفقیت‌های مجمع محققین، افزود: نگاه مثبتی در دانشگاه نسبت به مجمع وجود دارد، بیانیه‌هایی که مجمع می‌دهد در دانشگاه مورد استقبال قرار می‌گیرد، اما باید بگویم موانع برای ما زیاد است. مثلا امکانات مالی مناسبی نداریم و گاهی کمک‌های محدودی می‌شود یا جای مناسبی نداریم بنابراین اگر بخواهیم کنفرانسی برگزار کنیم با کمبود جا مواجه می‌شویم، اما جامعه مدرسین وضعیت مالی خوبی دارد.
با فعالیت مجمع محققین باب تک صدایی بسته شد
فاضل میبدی با اشاره به عملکرد مجمع محققین اضافه کرد: یکی از اقدامات مجمع محققین این بود که باب تک صدایی در جامعه بسته شد. قبل از شکل‌گیری مجمع محققین فقط یک صدا وجود داشت گرچه ما به نظر آنها هم احترام می‌گذاریم، اما برخی از نظرات آنها مورد قبول افراد جامعه و ما نبود. از وقتی مجمع محققین ایجاد شد یک فضای دیگری به وجود آمد به نحوی که دیگران هم می‌توانستند آرای متفاوت خود را مطرح کنند. به طور کلی یک نگاه نویی با آمدن آقای خاتمی ایجاد شد و در حوزه مسیر تازه و موثری آغاز شد؛ ایجاد این نگاه بدین معنا بود که غیر از آنچه که جامعه مدرسین می‌گوید، نظر دیگری هم وجود دارد.
او عنوان کرد: برای مثال وقتی آقای مصباح یزدی یک نظری دارد ممکن است عموم مردم فکر کنند نظر همه حوزویان این است، اما این طور نیست، فضلای دیگری هم هستند که نظر متفاوتی داشته باشند؛ مجمع محققین سعی کرد تکثر گرایی ایجاد کند.
این استاد حوزه درباره عملکرد جناحی یا فراجناحی مجمع محققین و مدرسین، تاکید کرد: مجمع محققین یک نهاد حوزوی است اعضای آن هم از حوزویان هستند اما رسالت و کارهایی که انجام می‌دهند فرا حوزوی است؛ چون در انتخابات شرکت می‌کند، موضع گیری‌های فراجناحی دارد و بیانیه‌های مختلفی صادر می‌کند یعنی از پایگاه و جایگاه اسلامی که می‌فهمیم سخن می‎گوییم.
بهتر است نهادهای حوزوی فراجناحی باشند
این عضو مجمع محققین و مدرسین درباره فراجناحی بودن یا جناحی بودن نهادهای حوزوی توضیح داد: بهتر است نهادهای حوزوی فراجناحی باشند، البته هر جناح و هر حزبی تعریف و چارچوب خاص خود را دارد. مرحوم امام(ره) معتقد بود که اگر روحانیت در تشکل‌های سیاسی حضور نداشته باشند، بهتر است و اگر روحانیت وارد فعالیت‌های سیاسی شد دیگر نمی‌تواند شخصیت فراحزبی یا فراجناحی داشته باشد.
این استاد دانشگاه مفید اشاره کرد: نمی‌توان گفت تشکل‌های روحانی مانند مجمع روحانیت مبارز، مجمع روحانیون، مجمع محققین و مجمع مدرسین فراجناحی هستند بلکه به عنوان یک تشکیلات جناحی عمل می‌کنند.
او با قیاس فعالیت‌های مجمع محققین و مجمع مدرسین، تصریح کرد: مجمع محققین هیچ وقت در حکومت نبوده و به طور عمده ناظر عملکرد حکومت بوده است؛ برخلاف جامعه مدرسین که اغلب اعضای آن در خبرگان رهبری، شورای نگهبان یا در دستگاه قضایی حضور دارند بنابراین اگر مجمع محققین نسبت به عملکرد حکومت انتقاداتی داشته آنها را مطرح می‌کند. همان‌طور که در زمان محمود احمدی‌نژاد هیچ اتفاقی برای ما مطلوب نبود و بیانیه‌های خودمان را صادر می‌کردیم، یا در مورد حصر آقای موسوی و آقای کروبی هم اعتراضات خودمان را داشتیم.
فاضل میبدی با بیان اینکه ما هیچ وقت در مقابل حکومت نبودیم، گفت: ما مقابل حکومت نبودیم اما به عنوان ناظر، انتقادات خود را مطرح می‌کردیم.
هیچ یک از نهادهای روحانی به طور کامل مورد توجه نیست
این استاد حوزه درباره جایگاه مجمع محققین اظهار کرد: هیچ یک از این تشکل‌های روحانی به طور کامل مورد توجه نیست، برخی جامعه مدرسین را قبول دارند و برخی دیگر مجمع محققین را یا برخی دیگر هم هیچ کدام را قبول ندارند؛ روی هم رفته افرادی که به دنبال اصلاحات هستند و تفکر به‌روز تری دارند ما را تشویق می‌کنند اما اینکه بگویم همه حوزه با ما همراه است، اینطور نیست.
فاضل میبدی در مورد جایگاه مجمع محققین در نزد افکار عمومی، بیان کرد: مردم به دنبال معیشت خودشان هستند و به نظر من نمی‌توان هیچ یک از تشکل‌های سیاسی را به طور کامل با افکار عمومی پیوند داد، اما نخبگان و دانشجویانی هستند که نسبت به عملکرد تشکل‌های سیاسی اقبال دارند. البته آمار نگرفتیم و نظر سنجی هم نکردیم تا اطلاعات دقیقی داشته باشیم که در میان مردم تا چه اندازه نسبت به عملکرد مجمع رضایت وجود دارد؛ اما در انتخابات از بیانیه‌های ما استقبال می‌شود.
این عضو مجمع محققین در پایان اضافه کرد: به نظر من هیچ تشکیلات سیاسی از نقد مبرا نیست اما باید بگویم که خطاهای سیاسی ما بسیار کم بوده است؛ به ویژه در انتخابات سراسری کشور خطای سیاسی کم داشتیم. از همان ابتدا از آقای خاتمی حمایت کردیم و پس از ایشان هم به احمدی‌نژاد نقد داشتیم و… رویکردهای کلان مجمع را هم موفقیت آمیز می‌دانم، اما نسبت به رویکردهای درونی نقدهایی وارد است.
منتشر شده در گفتار
سید محمدعلی ایازی: ضدیتی با جامعه‌ مدرسین نداریم. (از سلسله گزارشات «عملکرد نهادهای سیاسی حوزه علمیه)
حجت الاسلام و المسلمین سید محمد علی ایازی قرآن پژوه و عضو مجمع مدرسین محققین حوزه علمیه قم، این مجمع را یک نهاد علمی-دینی نامید. او تشکیل کارگروه‌های فقهی و بررسی موضوعات چالش‌برانگیز اجتماعی دینی را مهم ترین عملکرد مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه دانست و از تلاش این مجمع برای حضور سیدمحمدخاتمی در انتخابات ریاست جمهوری به‌عنوان مهم‌ترین عملکرد سیاسی این نهاد حوزوی در تاریخ تحولات عصر اصلاحات نام برد. ایازی در گفت‌وگو با شفقنا به بررسی عملکرد مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه قم پرداخته است که متن این گفت‌وگو بدین شرح است:
* فلسفه تشکیل مجمع محققین و مدرسین حوزه چه بوده است؟
انقلاب اسلامی که پیروز شد جمعی به این می اندیشیدند که باید در حوزه به جزء آن نگاه سنتی که وجود دارد، نگاه نواندیشانه به‌صورت تشکل نیز وجود داشته باشد. ابتدا دفتر تبلیغات اسلامی که اصل‌اش به‌عنوان دفتر تبلیغات امام بود، تشکیل شد و جمعی از فضلا هم در آن مجموعه قرار گرفتند. آن مجموعه در آغازش به دلیل شرایط کشور اهتمام خود را به امر تبلیغ گذاشت و مبلغان زیادی را به نقاط مختلف کشور فرستاد؛ بعدها که مسائل جنگ اتفاق افتاد و اعزام مبلغ به مناطق جنگی پیش آمد، این حرکت را در اعزام مبلغ انجام داد. اما در کنار آن شروع به کارهای آموزشی و پژوهشی کرد و در ابعاد مختلف امور دینی پرداخت. در کارهای آموزشی بیشتر هدفش این بود که روحانیت را با نیازهای جدید آشنا کنند و دانش‌های مختلفی که در حوزه آن زمان مرسوم و متداول نبود؛ مثل علوم سیاسی، علوم اقتصادی، مدیریت، روانشناسی، جامعه شناسی و مسائل دیگر را برای طلاب آموزش دهند. در بخش تحقیقات هم یکسری کارهای بنیادی شروع شد و یک بخشی هم به‌عنوان پاسخ به سوالات و نیازها تاسیس شد به دلیل اتفاقاتی که پس از فوت امام(ره) افتاد، تقریباً اکثر کسانی که در دفتر تبلیغات جزو بنیان­گذاران این دفتر بودند، در دفتر تبلیغات نماندند و مجمع مدرسین و محققین را تشکیل دادند. هدف شان هم تبیین مباحث اجتماعی، فرهنگی، دینی از موضع دیگری بود. کار اصلی این مجمع یک کار حوزه­ای اما با رویکرد نواندیشی دینی بود.
* تفاوت کار این مجمع با سایر نهادهای حوزوی چه بود؟
تفاوتش با کارهای مشابه دیگری مثل جامعه مدرسین، مجمع روحانیون یا جامعه روحانیت در تأکید بر کارهای علمی و حوزوی با رویکرد نواندیشی دینی بود. این تشکل‌هایی که گفتم یک کار عمومی داشتند و بعضاً کارهای تخصصی، اما مجمع مدرسین که خودشان از اساتید و مدرسین حوزه و یا محققین و اکثراً اهل کتاب و تألیفات بودند، کارشان بیشتر کار حوزه­ای بوده و است.
* منظورتان از کار حوزه‌ای چه است؟
در حوزه بحث و درس و تحقیق و تألیف و تبلیغ است. ارتباطشان به‌طور خاص با طلاب بوده است لذا در مرحله نخست به درس و تحقیق و تحولات حوزه و مسائل عام دین‌داری ‌پرداختند؛ چون ممکن است مثلاً مجمع روحانیون یا جامعه روحانیت به کارهای حوزه دین و دین‌داری و نظریه‌پردازی نواندیشی کاری نداشتند آن‌ها بیشتر حداکثر در مسائل سیاسی کشور موضع می‌گرفتند درحالی‌ که مجمع مدرسین کتاب نشر می‌داد، مطالب و تحلیل‌های علمی و نقد علمی می‌گرفت. موضع­گیری دینی در مسائل سیاسی می­ گرفت. در مجمع مدرسین یک نوع نظریه‌پردازی دینی را دنبال می‌کردند و خوب طبعاً به دلیل ساختار فکری و جمعی که داشتند نگاه‌شان با نگاه‌های سنتی یا نهادهای حکومتی تقریباً متفاوت بود.
* این اهداف در جامعه‌ی مدرسین هم دنبال شده است. وجه تمایز شما با این نهاد چیست؟
آن‌ها با منظومه‌های سنتی ارتباط داشتند و با نهادهای رسمی حکومتی عمل می‌کردند و از طرفی هم در حوزه‌ی مسائل نواندیشی دینی و نقد و اصلاح دینی ورود نداشتند. اما کار مجمع این است که درسایت یا در کانال خودش یا از سوی انتشارات و جزوات یا بولتن‌های علمی که منتشر می‌کند، بتواند به مسائل روز دینی و پاسخ به شبهات دینی بپردازد.
* چقدر تا به حال به فلسفه‌ی وجودی خودتان پایبند بوده‌اید و توانستید در آن مسیر حرکت کنید؟
الان ۳۰ سال است که فعالیت داریم و طبیعتاً هر مجموعه‌ای دچار تحولاتی می‌شود، اما فکر می‌کنیم به آن چارچوب‌هایی که از آغاز تعریف کردیم و در اساس­نامه آمده، پایبند بوده ­ایم.
* به نظر شما فعالیت سیاسی این مجمع قوی‌تر بوده، یا فعالیت‌های اجتماعی، فرهنگی و علمی آن؟
تصور خودمان این است که در حوزه‌ی دین‌داری و نواندیشی دینی چون بیشتر حرف زده‌ایم، قوی‌تر ظاهر شده‌ایم. اما موضع­گیری ­های سیاسی هم کم نبوده است.
قهراً هم اگر جاهایی موضع سیاسی گرفته ­ایم از منظر دینی بوده است. در باره انتخابات، روش برخورد با مردم، نظارت استصوابی، اقلیت­های دینی، به‌عنوان نمونه چند ماه پیش در یزد یک نماینده‌ی زرتشتی از سوی مردم برای شورای شهر انتخاب شد. شورای نگهبان با این امر با اینکه ربطی به شورای نگهبان هم نداشت مخالفت کرد. ما راجع به این مسئله موضع علمی و دینی گرفتیم و یک تبیین دینی در مشروعیت حق مردم بر اساس ادله فقهی کردیم. یک مقدار بحث فقهی و قرآنی و تفسیری کردیم و به این مسئله پاسخ دادیم که علی‌رغم آن تصوری که برخی از اعضای شورای نگهبان و یا افرادی مانند آنان دارند، عضویت یک فرد غیر مسلمان در شورا مصداق تسلط غیرمسلمان بر مسلمانان نیست که این آقایان می ­گویند. درست است که موضع سیاسی است، ولی بحث و کار ما نظریه‌پردازی و تبیین مسئله و بحث دفاع از حقوق مردم از موضع قرآن و سنت است.
* مهم‌ترین تئوری‌ها و نظریه‌هایی که در قالب این مجمع ارائه شده چیست؟
بحث آزادی انتخاب و حقوق شهروندی از مباحثی بوده که در این مجمع خوب روی آن در ابعاد مختلف فقهی، حقوقی و سیاسی کار شده است. راجع به حقوق زنان هم مباحث خوبی توسط مجمع مطرح شده است.
برخورد با افراد دگراندیش ذیل عنوان‌هایی مانند محارب و باغی، یکی دیگر از دغدغه‌های این مجموعه بوده است. درحالی‌که این عناوین، عناوینی نیستند که بر این افراد منطبق بشوند. ما برای اینکه این مباحث را توضیح بدهیم. مثلاً مسئله‌ی محاربه را توضیح می‌دهیم، ارتداد را توضیح دادیم. از حضور زنان در فعالیت­ های سیاسی موضع گرفتیم تا این موارد به نام دین تمام نشود. به نظر ما این بخش از برخوردها و رفتارهای محدودکننده و تنگ­نظرانه موجب دین‌گریزی و دین‌ستیزی می‌شود. قهرا وظیفه‌ی ما این بوده که یک تبیین دینی و فقهی از این مباحث کرده باشیم.
* ورودتان به این مباحث به خاطر دغدغه‌های دینی بوده یا سیاسی؟
جایگاه اصلی ما دین و دفاع منطقی از دین است و مسائل بعدی تحت شعاع دین. البته ما در مورد همه‌ی این مباحث صحبت و بحث علمی می‌کنیم. روش بحث و استدلال ما استدلال فقهی، قرآنی و روایی در مجمع است؛ یعنی بحث ما بحث علمی دینی و استدلالی است هرچند که ممکن است نتیجه آن در فضای کشور سیاسی باشد. خود شورای نگهبان به‌عنوان یک نهاد رسمی وقتی‌که درباره‌ی نظارت استصوابی حرف می‌زند، ظاهراً یک بحث تفسیر قانون اساسی می‌کند، اما اگر نگاه کنید می‌بینید یک موضع سیاسی است. ما هم که نظارت استصوابی را نقد‌کردیم به لحاظ حقوقی و قانونی بوده، می‌گوییم نظارت استصوابی با حقوق و قانون اساسی سازگار نیست، با سابقه‌اش و موضع در عصر امام سازگار نیست، اصلاً نظارت استصوابی معنایش محدود کردن آرای مردم است؛ خوب این‌یک بحثی است که از یک‌جهت بحث حقوقی و فقهی می‌شود، اما از یک‌جهت هم موضع سیاسی خواهد بود.
* مباحثی که مطرح می‌کنید درواقع تئوری پردازی در جهت منافع یک حزب و یک جریان سیاسی خاص تلقی نمی‌شود؟
در این مباحثی که داریم هدف‌مان بیشتر آگاه ساختن جامعه و دفاع از حق مردم است؛ یعنی اینکه مردم بدانند که آن چیزی که به اسلام منتسب می‌شود درست است یا نه؟
اینکه یک کسی تفسیر خودش از اسلام را عین اسلام بداند خطرناک است و ما می‌خواهیم به مردم جامعه بگوییم که در مقابل آن تفسیری که وجود دارد یک تفسیر دیگر هم از دین متفاوت از نظر آنان هست.
* اگر جایگاه سیاسی گروهی که تفکر شما به آن نزدیک است، در چنین شرایط خاصی نبود، آیا همچنان تئوری‌هایی که ارائه می‌کنید، همین جهت‌گیری را داشت؟
مسائلی را که الان مطرح می‌کنیم، همان مسائلی است که قبل و بعد از پیروزی انقلاب هم مطرح می‌کردیم و جریان سنتی نگاه متفاوتی داشت. آنچه را که در باب حق انتخاب مردم یا در بحث عدالت، یا بحث آزادی می‌گوییم، حرف تازه‌ای نیست. همه‌ی دوستانی که در این زمینه فعال‌اند، سال‌های سال شخصاً در این حوزه‌ها کار کرده‌اند و تألیفات و مقالات دادند و یا به صورت شخصی در مصاحبه­ ها مواضع خود را بیان کرده­اند.
الان بعضی از جریانات محافظه‌کار کشور هم اتفاقاً همان حرف‌هایی را که ما ۱۵ سال پیش می‌زدیم درباره ضرورت اصلاح و تغییر رویکرد حکومت و یا حتی در باره برخی افراد که از آن دفاع می­کردند، به این نتیجه رسیده و امروز از ضرورت تغییر سخن می‌گویند. این نشان می‌دهد که در آن‌ها هم تحول پیدا شده است. چنانچه در اوایل انقلاب یک گروه چپ مواضعی داشتند و سپس مواضعشان را تعدیل و اصلاح کردند. ما همین حرف‌ها را قبل از آن‌ها می‌زدیم و این فکر و اندیشه را داشتیم.
* نمونه‌ای را عرض کنم که زیاد هم تکرار می‌شود؛ مثلاً گفته می‌شود آیت‌الله منتظری قبل از اینکه آن مسائل سیاسی برایشان پیش بیاید در باب ولایت‌فقیه یک نظری را ارائه می‌دهند بعد از آن‌یک مقدار نظرشان تغییر می‌کند. دقیقاً می‌بینیم جریانی را که شما چپ نامیدید در زمان امام رویکردشان به نظر رهبری یک رویکرد خاص است. اطاعت‌پذیری بیشتری دارند اما بعد از امام، جایگاه‌ها عوض می‌شود. این جایگاه‌های سیاسی چه تأثیری را در تئوری‌های شما داشته است؟
اولاً درباره‌ی شخص آیت‌الله منتظری این‌گونه نیست. در مورد آیت‌الله منتظری اگر کسی بخواهد دیدگاه‌ها و مواضع ایشان را نگاه کند، با تمام دوره‌ای را که قائم‌مقام هم بوده و موضع می‌گرفته و موضع‌گیری می‌کرده و منتهی به کنار رفتنش شده است را باید بررسی کنید. اگر آن موضع‌گیری‌ها و صحبت‌ها را نمی‌کرد اصلاً کنار نمی‌رفت و مثل بقیه علما و مسئولین می‌شد. اگر کسی بخواهد به اسناد هم مراجعه کند، درس‌های نهج‌البلاغه و یا سخنرانی و پیام­ های ایشان که از تلویزیون در زمان قائم‌مقامی پخش می‌شده، منبع خوبی است. ایشان از اول بحث حق انتخاب مردم در موضوع ولی‌فقیه را مطرح و تأکید می­ کردند.
درباره‌ی گروه‌های چپ قبول دارم که بعد از انقلاب مواضعی داشتند که بعد از رحلت امام آن مواضع‌شان متفاوت و عوض شد؛ اما این مواضع بلافاصله بعد از امام نبود، تقریباً از چندین ماه قبل از این‌ها، یک نوع تحول ذهنی و آرام‌آرام ایجاد شده بود که این‌ها خودش تأثیرگذار بود. هرچند این تغییر مواضع گاه در اثر تجربه و فهم مشکلات و یا درگیر شدن آنان با واقعیات خودشان بود. اما در باره اعضای مجمع به ویژه هیئت موسس در سال ۶۰ در دفتر تبلیغات مجله‌ای را منتشر می­کردیم به نام مجله حوزه و در آن به آسیب‌شناسی نقد نشدن روحانیت پرداختیم. یا نگرانی از تکفیر و رواج خرافات و استفاده ابزاری از دین و شیوه غلط در برخورد با تبلیغ دین. نگاهی به موضوعات مجله مبین اندیشه و گرایش و اصولاً هدف ما از انتشار این مجله و کارهای مشابه بود.
مسلماً انسان- همان‌طور که اول هم گفتم- در حال تحول و تغییر است، شاید امروز آنچه را که اوائل انقلاب موضع­گیری و یا سکوت کردیم و یا بی­تفاوت بودیم، باید به حساب تغییر موضع باشد، اما این اندیشه‌ها امروز و دیروز و بعد از امام به وجود نیامده است، پیش از انقلاب و یا در آستانه انقلاب هم همین فکر را می‌کردیم. در حوزه در جمع طلاب که بودیم، متفاوت از جریان سنتی بودیم. جلسات و مباحثات ما این گونه بود. البته کسانی بودند که این نواندیشی دینی را داشتند، اما وقتی به قدرت رسیدند، همراه با جریان سنتی قرار گرفتند و بلکه همراه جریان افراط­گر و متحجر شدند.
* چه شد که بعد از رحلت امام از دفتر تبلیغات جدا شدید و مجموعه‌ی جدیدی را شکل دادید؟
دفتر تبلیغات آن‌وقتی‌که امام بود، به اندیشه‌های امام عمل می‌کرد و بعد از امام دیگر آن شرایط و تفکر نبود و حتی آن تفکر هم برای عده‌ای قابل تحمل نبود، به همین دلیل بود که اصلاً آمدند هیئت‌ مدیره‌ی دفتر را عوض کردند. افراد دیگری را گذاشتند و قهرا سطح‌اش را هم که الان نگاه می‌کنید، دیگر متناسب با آن سطح و اهداف اولیه و کارکرد آن نیست که به تعبیر برخی جریان روشنفکری حوزه بود.
* فرمودید که بعد از رحلت امام این مجموعه را شکل دادید. آن چیزی که بیان شده، این است که بعد از دوم خرداد این مجموعه شکل گرفته است؟
جلسات ‌ما خیلی قبل از دوم خرداد بود. اصلاً همان مجمع باعث شد که بیایند یک تشکلی راه بیندازند و برای دفاع و حمایت از آقای خاتمی به‌عنوان ریاست جمهوری این کار را انجام بدهند. برای برون­رفت از وضعیت حاکم بر جمهوری اسلامی، پیشنهاد اصلاحات را دادیم و به سراغ آقای خاتمی رفتیم که بیاید. او در آغاز راضی نمی‌شد. خیلی اصرار کردیم و گروه‌ها را تشویق کردیم که بروند آقای خاتمی را راضی کنند که بیاید و خوشبختانه ایشان راضی شد. سالم ترین دولتی بود که بر سر کار آمد و به دلیل آمارهای میدانی دین­داری در نهایت مطلوبیت بود. کافی است این دوره را با دوره­های بعدی از نظر دینداری و رضایت مردم بر اساس آمارهای رسمی و منتشر شده مقایسه کنید که علی رغم ادعا و تظاهر برخی، چگونه دینداری بعد از ایشان افول کرد. در زمینه رشد اقتصادی و کار علمی و کارشناسی نیز آمارها این واقعیت را نشان می­دهد.
* چه شد که به سراغ آقای خاتمی رفتید؟
بعد از آقای هاشمی رفسنجانی نگرانی داشتیم که این دولتی که بعد می‌خواهد بیاید چه فردی است؟! پیش‌بینی ما این بود که اگر دولت بعدی نتواند در ساختار سیاسی کشور اصلاحاتی انجام دهد، کشور به سراشیبی سقوط می‌رسد. چنانچه بعدها خود برخی از مسئولین ابراز کردند که مثلاً قرار بوده که آمریکا حمله کند؛ ولی دولت اصلاحات که آمد وضعیت تغییر پیدا کرد حتی جلوی جنگ را و جلوی خیلی از اتفاقات را گرفت.
* رفتن به سراغ آقای خاتمی پیشنهاد چه کسی بود؟
پیشنهاد شخصی نبود. چندین گزینه مطرح شد. مثلاً همان دوره آقای میرحسین موسوی هم بود. آقای خاتمی هم بود. رفتیم با آقای میرحسین موسوی صحبت کردیم ایشان قبول نکرد. بعد به سراغ آقای خاتمی رفتیم.
* به چند درصد از اهدافتان رسیده‌اید؟
مسائل فرهنگی و امور اعتقادی تدریجی هستند، یعنی چیزی نیستند که یک‌باره درست شوند، ولی مسلماً الان در کشور برای بخش فرهیخته مجمع مدرسین شناخته شده است و اندیشه و افکار ما را می‌دانند. عملکرد ما با توجه به امکاناتی که در اختیار داریم، ایده­ال نیست، اما قابل قبول بوده است. اگر ما امکانات جامعه مدرسین و مجمع مدرسین و محققین را مقایسه کنیم، این موضوع بهتر خودش را در حوزه مسائل اجتماعی و بیان مواضع و تبیین دین نشان می‌دهد. آن‌ها امکانات خوبی را دریافت می‌کنند، قابل مقایسه نیست، اما با امکانات قلیل و فشارها و سختی­ها به یاری خدا در حوزه به کار خود ادامه می­دهیم.
* امکانات را به شما ندادند یا نرفتید دنبال آن؟
گرفتن آن امکانات، اقتضائاتی دارد؛ یعنی اینکه شما باید وقتی آن امکانات را می‌گیرید باید مانند آنان سخن بگوئید و تمجید و تملق بگوئید و عین همان‌ها حرف را بزنید و موضع بگیرید و این نقض غرض است. لذا عطایش را به لقایش بخشیدیم.
* مجمع از چه طریقی هزینه‌هایش تأمین می‌شود؟
عمدتاً از پول وجوه شرعی و کمک اعضاء و کمک‌های مردمی که احیاناً افراد می‌دهند.
* مهم‌ترین اقدامی که در این چند سال داشتید چه بوده است؟
تشکیل گروه‌های فقهی یکی از اقدامات خوب مجمع مدرسین و محققین بوده که در این گروه‌ها درباره‌ی مسائل چالش‌برانگیز فقهی اجتماعی بحث و تبادل نظر می‌شود. کمیسیونی با موضوع آسیب‌های اجتماعی نیز اخیراً تشکیل شده است که به نظرم کمیسیون موفقی بوده باشد. می‌دانید که امروز یکی از معضلات جدی کشور همین آسیب‌های اجتماعی بویژه در بخش خانواده و نگرانی از وضعیت آینده این نهاد است که آثار زیان باری به فرهنگ و اخلاق عمومی گذاشته است و ریشه‌های آن را می‌توان در شیوه‌ی مدیریت حاکمیت، وضعیت اقتصادی و رفتار برخی از دین‌داران جستجو کرد.
* رابطه‌ی شما با حاکمیت چطور تعریف می‌شود؟
ما یک تشکیلاتی هستیم که به لحاظ رسمی از وزارت کشور مجوز گرفته‌ایم. معمولاً دولت‌هایی که هماهنگ و نزدیک به مجمع مدرسین باشند در کارهای فقهی یا مباحث علمی خودشان از مشورت‌های ما هم استفاده می‌کنند. اما تشکیلات مستقل هستیم. ما ارتباط تشکیلاتی با هیچ جایی نداریم. تشکیلات مجمع نهاد مستقل است؛ اما گاهی وزرا و مسئولان می‌آیند و ارتباطاتی برقرار می‌کنند و احیاناً جلساتی برپا می‌شود، اما نه اینکه ما بخواهیم به‌صورت رسمی و سازمانی چنین چیزی را داشته باشیم.
* چقدر تا به حال توانستید بر جریانات رسمی کشور تأثیرگذار باشید؟
شاید تأثیرگذاری عبارت مناسبی نباشد، اما داشتن موضع و تبیین نظرات علمی و دینی تأثیرگذاری مناسب خود را داشته باشد. ما یکسری جلسات مشترک با گروه‌های سیاسی همسو به مناسبت برخی از مسائل و مشکلات تبادل نظر و هم­اندیشی داریم که در آن جلسات مباحث مطرح و نظرات به اشتراک گذاشته می‌شود.
* این مجمع در بین سیاسیون چه جایگاهی دارد؟
مجمع مدرسین خیلی در نزاع‌های گروه‌ها قرار نمی‌گیرد و همیشه یک نقش هدایتی و دینی داشته و نمی‌خواسته از روش خاصی به عنوان روحانیون استفاده کند، لذا گاهی اگر مسئله‌ای را مطرح می‌کرده، با استقبال روبرو شده است.
* آیا اساساً حرکت جناحی نهادهای حوزوی را  قبول دارید؟
می‌دانید عملاً به دلایل مختلفی که بعد از فوت امام اتفاق افتاده، نهادهای جدیدی به وجود آمده که این نهادها با بیرون از حوزه مرتبط می‌شوند. حوزه با توجه به بودجه‌هایی که در این بیست سال به آن تزریق شده، از نظر شکل ظاهری خیلی فربه و متورم شده است. ساختمان‌های عظیمی- که ما اعتقاد داریم بخش زیادی از آن خاصیتی هم ندارد- در اختیار حوزویان قرار دارد. از نظر کمّی تعداد طلاب افزایش چشم‌گیری داشته، اما آیا این سئوال جدی مطرح است که به همان نسبت در سطح کمی هم موفق بوده‌است؟ این سئوال خودش یک جای بحثی جدی دارد. حدود ۸۵۰ امام‌ جمعه در کشور وجود دارد. شما به سطح این امام‌جمعه‌ها نگاه کنید، ببینید وضعیت نماز جمعه ­ها چگونه است و آنان در چه سطح علمی و دانش اجتماعی و برخورد مردمی هستند. در باره تبلیغ و فرهگ ­سازی هم باز این سئوال مطرح است. روشن است که هرچه می­ گذارد این سطح رو به کاهش است و کیفیت ­شان افت کرده است. این کافی است که با آن وضعیت جواب دهی روحانیت به نیازهای موجود دینی را به دست آوریم. در سطح تلوزیون روحانیونی که آورده می­ شوند و مطالبی را که بیان می­ کنند، آیا واقعا نماینده دانش و دین­داری خوزه و مناسب با فهم و دانش جامعه و توقعات مردم است. امروز طرح برخی از مطالب آنان تبدیل به طنز شده و دفاع از دین به ضد خودش تبدیل شده است. گاهی برخوردهای نامناسب یا نادرستی که در موضع‌گیری ائمه‌ی جمعه اتفاق می‌افتد، نشان می‌دهد که نتوانستند مردم را به نماز جمعه جذب کنند و آن افرادی را که شایسته‌ی این کار هستند انتخاب کنند. حالا از افت شدید حضور مردم در نماز جمعه‌ها بگذریم. حدود ۳۰۰ هزار نفر در کل کشور بیشتر در این ۸۵۰ کانون نماز جمعه شرکت نمی‌کنند. چرا؟ یعنی زیر یک درصد. این نشان می‌دهد که در نماز جمعه‌ها و در حوزه دین­داری رسمی و حکومتی به دلیل مشکل آموزش و تنگ ­نظری در انتخاب افراد موفق نبودند و نماز جمعه‌ها را به‌ جای اینکه یک کار عبادی سیاسی بکنند، یک کار عبادی جناحی‌اش کردند یا سیاسی جناحی‌اش کردند.
* یعنی شما شکست مدیریت امور دینی و نماز جمعه در کشور را نمونه‌ای از شکست سیاسی-جناحی روحانیون  حکومتی در حوزه دینداری می‌دانید؟
این نشان می‌دهد که وقتی‌که ما با این روش‌ها در حوزه‌ی دین و دین‌داری عمل کردیم، به بن‌بست رسیدیم. یک نمودش انتخاب ائمه‌ی جمعه و جماعات است که روحانی را برمی‌دارند جناحی عمل می‌کنند و افرادی را در مساجد عوض می‌کنند و این برخوردها و روش‌های جناحی اتفاقاتی را در میان جامعه و محله و مردم مؤمن موجب می‌شود.
* مهم‌ترین اقدام سیاسی مجمع در این سال‌ها چه بوده است؟
مطرح کردن مواضع در باره انقلاب و مشکلات مردم، گوشزد کردن خطرات مدیریت آقای احمدی‌نژاد و حمایت از آقای روحانی در دوره اخیر بوده است. البته کار مجمع الزاما سیاسی نیست و تبیین مواضع دینی و اعلام موضع در مسائل مختلف اجتماعی و فقهی و نوشتن مقالات و کتب از کارهای این مجمع است. مجمع کانال و سایتی دارد که مباحث دینی را با نگاه خود در آنجا مطرح می ­کند و موضع­ گیری دینی و علمی می­ گیرد.
* روند مدیریت در مجمع مدرسین چقدر دموکراتیک است؟
مجمع مدرسین بر اساس قوانین وزارت کشور یک دبیر کل دارد و دبیر کل­اش هر دو سال باید انتخابات بشود. از قبل دستور جلسات مشخص می‌شود. نظرات موافق و مخالف به رأی گذاشته می‌شود و رأی اکثریت مبنای تصمیم‌گیری می‌شود.
* در انتخابات دبیر کل به‌جز آقای موسوی تبریزی شخص دیگری هم کاندیدا بوده یا نه‌فقط ایشان کاندیدا شده است؟
اولین دبیر مجمع آیت الله عبائی خراسانی از مؤسسین مجمع بوده است و پس از فوت ایشان در سال‌های اخیر کسی کاندیدا نبوده است؛ یعنی هیچ‌وقت انگیزه‌ای بر اینکه کسی در برابر آیت الله موسوی کاندیدا بشود نبوده است.
* چرا این انگیزه وجود ندارد؟
وقتی‌که یک فردی مدیریتش خوب است و خوب کار می‌کند و مشکلی ندارد، دلیلی برای اینکه فرد دیگری را مطرح کنیم وجود ندارد.
* چقدر درب‌های مجمع روی اعضای جدید باز است و چقدر توانستید در این سال‌ها جذب داشته باشید؟
ما در این سال‌های اخیر خیلی افراد جدیدی را اضافه کردیم چنانچه یکسری افرادی رفتند یا فوت کردند یا به شهرهای دیگر مثل تهران کوچ کردند.
* اگر یک طلبه بخواهد در جمع شما اضافه شود چنین امکانی برایش میسر است یا نه؟
اولاً ما اینجا مجمع طلاب نیستیم تا طلبه را جذب‌کنیم. فردی که وارد مجمع می‌شود، باید از اساتید و محققان حوزه باشد. سنت گزینش اعضا همیشه این بوده که کمسیونی از مجمع تصمیم می‌گرفته از کسی دعوت کند و از او بخواهد که مثلاً بیاید و عضو بشود، ولی در کمیسیون ها از محققین رده‌ی دوم هم استفاده می‌شود.
افراد با تخصص‌های گوناگون را در مجمع جذب می‌کنیم. مثلاً کسی که دکترای اقتصاد، دکترای علوم سیاسی، اقتصاد، دکتر فلسفه، دکترای ادیان و مذاهب، علوم قرآن و تفسیر دارد، برحسب نیاز جذب می‌شوند.
* این بسته بودن درب‌ها در چنین مجمع حُسن است؟
اینجا یک تشکیلات سیاسی نیست. یک تشکیلات علمی است و عضویت در تشکیلات علمی صلاحیت‌های لازم را می‌خواهد.
* یک ذهنیتی در جامعه وجود دارد که مجمع شما در مقابل جامعه مدرسین شکل گرفته است. چقدر این ذهنیت را قبول دارید؟
ضدیتی با جامعه‌ی مدرسین نداریم، ولی معمولاً افکار و نظریات­مان در خیلی از مباحث چالشی با آنان متفاوت است. لازمه چندصدائی در حوزه، متفاوت فکر کردن و موضع ­گیری کردن است. هرچند که می‌شود گفت که در برخی از جهات ممکن است حتی ما با برخی از اعضای آنجا هم هماهنگی فکری داشته باشیم؛ چون قبلش می‌نشینیم گاهی نظرات آن‌ها را هم می‌بینیم، اما خوب طبعاً وقتی‌که با دو رویکرد عمل می‌کنند، عملاً با دو نام و با دو عنوان متمایز می‌شوند.
* چرا هیچ‌وقت جلسه‌ی مشترکی را با هم برگزار نکردید؟
تاکنون چنین پیشنهادی نشده و چنین آمادگی در آنان ندیدیم. آنان حتی مدرسینی که می­ خواهند صنفی عمل کنند، تحمل پذیرش آنان را ندارند، چه رسد به مجمع مدرسین که موضع شفاف و روشن دیگری به لحاظ سیاسی و تحلیل و تبیین دین دارد البته ما مشکلی برای گفتگو نداشتیم، ولی جامعه‌ی مدرسین خیلی دنبال این کار نبوده و آمادگی ذهنی برای تعامل و گفتگو و نزدیک کردن نقطه نظرات ندارد و برای آن ضرورتی قائل نیست. اگر روزی چنین ضرورتی را احساس کنند البته استقبال می­ کنیم.
منتشر شده در گفتار
سید ابوالفضل موسویان: تقاضایی از حکومت نداشتیم و بهتر توانستیم اظهارنظر کنیم . (عملکرد نهادهای سیاسی حوزه علمیه.)
 * اعضای مجمع محققین و مدرسین از لحاظ اندیشه و دیدگاه با جامعه مدسین متفاوت هستند
* در هر دو گروه اصلاح طلبی و اصولگرایی نگاه های افراطی دیده می شود
* کسانی را دعوت کردیم که همسو و هم نظر با مجمع باشند
* ملاک ما در جذب افراد جدید، نواندیشی دینی است
* مجمع محققین و مدرسین نشان داد در حوزه نگاه های متفاوتی هم وجود دارد
* هدف ما این بود که جامعه تصور نکند همه حوزویان یک گونه فکر می کنند
* مجمع توانسته به شکلی عمل کند که هیچ توقعی از حکومت نداشته باشد در نتیجه تاثیرپذیری هم نداشته است
* تقاضایی از حکومت نداشتیم و بهتر توانستیم اظهارنظر کنیم
* ما در این انتخابات طرفدار آقای روحانی بودیم ولی انتقادات جدی هم به ایشان داریم
* اگر حوزه نگاه جدیدی به مسائل نداشته باشد، نمی تواند جوابگوی نسل آینده باشد و منزوی خواهد شد
شفقنا- عضو شورای مرکزی مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم با اشاره به نگاه نواندیشی دینی به عنوان فلسفه وجود این مجمع گفت: اگر حوزه بخواهد در چارچوب نگاه سنتی و بسته خود حرکت کند، پاسخگوی نسل آینده نخواهد بود و دیری نمی پاید که این حوزه منزوی می شود.
حجت الاسلام سید ابوالفضل موسویان از اعضای اصلی و مرکزی شکل دهنده مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم در گفت وگو با خبرنگار شفقنا، درباره فلسفه وجودی مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم اظهار داشت: این مجمع توسط افرادی شکل گرفت که از لحاظ دیدگاه و افکار و اندیشه تفاوت هایی با جامعه مدرسین حوزه علمیه قم داشتند. آنها باور داشتند که دیدگاه هایشان به امام خمینی نزدیکتر است و این تصور بود که باید این دیدگاهها بیان و برای جامعه روشن شود.
او افزود: این در حالی بود که تقریبا نگاه کلی جامعه به حوزه، همان جامعه مدرسین بود و کسانی هم که در انقلاب فعال بودند و از ابتدا همراه امام بودند اعضای جامعه مدرسین بودند درحالیکه بسیاری از اعضای اولیه جامعه مدرسین به دلیل فوت و یا انصراف از عضویت تغییر پیدا کرده بودند بنابراین احساس می شد لازم است جمع دیگری شکل پیدا کند تا در تبیین نظرات امام و مواضع سیاسی که احیانا لازم بود گرفته شود نقشی داشته باشند و نظرات خود را برای جامعه مطرح کنند.
عضو شورای مرکزی مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم ادامه داد: لازم بود تا این تصور که نگاه حوزه همان نگاه جامعه مدرسین است یا نگاه انقلابیون حوزه همان نگاهی است که جامعه مدرسین اعلام می کند تغییر کرده و نشان داده شود که کسان دیگری هم در حوزه هستند که نگاه متفاوتی دارند لذا جمعی از اساتید حوزه در سال ۷۴-۷۳ گردهم آمده و جلساتی را تشکیل دادیم که که در آن زمان مرحوم عبایی، آیات بیات و موسوی تبریزی حضور داشتند و کم کم فعالیتهای اجتماعی خود را آغاز کردیم.
او به نخستین فعالیت های این مجمع اشاره کرد و گفت: اولین حرکت سیاسی مجمع در سال ۷۶ بود که نزد آقای خاتمی رفتیم و ایشان را به عنوان کاندیدای ریاست جمهوری معرفی کردیم. این در حالی بود که کاندیدای جامعه مدرسین، آقای ناطق نوری بودند که نتیجه رای آوردن آقای خاتمی کاندیدای مجمع محققین و مدرسین بود. البته ذکر این نکته لازم است که پیش از این جلسات متعددی از سوی گروه های مختلف برای راضی کردن آقای خاتمی جهت به صحنه آمدن صورت گرفت و یکی از این گروهها، مجمع محققین و مدرسین بود.
موسویان دلیل عدم تشکیل این مجمع در زمان حیات امام راحل را نیز مورد اشاره قرار داد و خاطرنشان کرد: تمام کسانی که به عضویت مجمع درآمدند تقریبا در زمان حیات امام خمینی(ره)، عهده دار مناصب مختلف اجرایی کشور از جمله دفتر تبلیغات اسلامی بودند اما بعد که به تدریج این مناصب گرفته و در اختیار دیگران قرار گرفت، احساس کردیم که باید کار دیگری را شروع کنیم تا بتوانیم دیدگاه ها و افکار خود را بیان نمائیم تا این تصور نباشد که حوزه همان چیزی است که جامعه مدرسین می گوید.
او در خصوص پایبندی اعضا به اهداف مجمع محققین و مدرسین بیان داشت: هدف از تشکیل مجمع این بود که به جامعه اعلام کنیم نگاه دیگری هم در حوزه وجود دارد گرچه ما در کلیت مسائل اسلام باهم اختلافی نداریم و همه در راستای دین و مذهب و اهداف عالی انقلاب هستیم اما نظرات و دیدگاه هایمان با یکدیگر متفاوت است.
عضو شورای مرکزی مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم تصریح کرد: برخی اسلام را اینگونه می بینند که با هرگونه نوآوری مخالفت کنند اما برخی این دیدگاه را ندارند و معتقدند می توان نوآوری ها را به شکلی در راستای اسلام و تشیّع تعریف کرد و جهت داد بنابراین این ضرورت احساس می شد و معتقدم مجمع محققین و مدرسین در حد توان و وسع خود در این زمینه موفق بوده است.
در هر دو گروه اصلاح طلبی و اصولگرایی نگاه های افراطی دیده می شود
او در مورد تفاوت مشی دو نهاد مجمع محققین و مدرسین و جامعه مدرسین حوزه علمیه قم عنوان کرد: از اصلاح طلب و اصولگرایی نمی توان تعریف مطلقی ارائه کرد چون در هردو نگاه و گروه، نگاه های تند و افراطی دیده می شود اما در کل می توان گفت که نگاه مجمع محققین و مدرسین بیشترین نگاهش به اصلاح طلبان بوده و این نگاه مورد تائید و قبول است و جامعه مدرسین هم جزو جریان اصولگرایی تعریف می شوند.
موسویان در خصوص دموکراتیک بودن فرآیند داخلی این مجمع هم ابراز داشت: تاکنون- از ابتدای تاسیس- بنای ما بر این بوده که همه تصمیمات با اکثریت آراء اتخاذ شود و هرگز روش دیگری را نداشتیم.
ملاک ما در جذب افراد جدید، نواندیشی دینی است
او در مورد پذیرش اعضای جدید هم گفت: در پذیرش اعضای جدید در طول این سالها همواره سعی کردیم کسانی را دعوت کنیم که همسو و هم نظر با مجمع باشند و ملاک ما در جذب افراد جدید، نواندیشی دینی است یعنی تصور ما این بوده که با نگاهی غیر از نگاه سنتی وارد قضیه شدیم و فکر می کنیم امام خمینی پرچمدار این جریان بود.
مدیر مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم در خصوص نقش این مجمع در توسعه سیاسی حوزه گفت: همه اعضای مجمع، اساتید حوزه و دارای کارهای پژوهشی هستند و به همین نسبت در محیط های خود موثر هستند بنابراین به همین مقدار نقش در حوزه دارند که می توانند شاگردانی را در حوزه تربیت کنند علاوه بر اینکه بسیاری افراد در حوزه هستند که همفکر ما هستند اما به دلایلی عضو مجمع نیستند.
او خاطرنشان ساخت: در انتخابات مختلفی که داشتیم، اکثریت حوزه همانند بسیاری از مناطق کشور همراه تفکر اصلاح طلبی بودند به عنوان مثال در انتخابات سال ۷۶، بیشترین رای در حوزه متعلق به آقای خاتمی بود کمااینکه در صندوق مربوط به رای بیوت مراجع عظام تقلید، بیشترین رای متعلق به آقای خاتمی بود بنابراین به نظر می رسد این تفکر و اندیشه در موارد مختلف نشان داده که این موقعیت را دارد که تاثیرگذار ظاهر شود و همچنین نشان داده که این تفکر در بدنه حوزه جایگاه بالایی دارد.
مجمع محققین و مدرسین نشان داد در حوزه نگاه متفاوتی هم وجود دارد
موسویان مهمترین موفقیت این مجمع را در نشان دادن نگاهی فراتر از نگاه سنتی موجود در حوزه دانست و ادامه داد: این مجمع توانسته به جامعه نشان دهد که در حوزه نگاه متفاوتی هم وجود دارد و تصور جامعه از حوزه تک صدایی نباشد بلکه در بین حوزویان و بزرگان حوزه کسانی هستند که نگاهشان با نگاه موجود در حوزه متفاوت است و این دسته معتقدند که نظرشان بر اساس مبانی اسلام و نگاه دینی با نظر دیگران متفاوت است.
هدف ما این بود که جامعه تصور نکند همه حوزویان یک گونه فکر می کنند
او تاکید کرد: هدف ما این بوده که جامعه تصور نکند همه حوزویان یک گونه فکر می کنند و نگاه حوزویان همان چیزی است که به صورت رسمی اعلام می شود بلکه این را خواستیم جا بیندازیم که در حوزه نگاه دیگری هم هست و ما توانستیم این را اعلام کنیم.
این استاد دانشگاه مفید قم در خصوص میزان تاثیرگذاری یا تاثیرپذیری مجمع بر حکومت گفت: مجمع توانسته به شکلی عمل کند که هیچ توقعی از حکومت نداشته باشد در نتیجه تاثیرپذیری هم نداشته است یعنی فعالیت اعضای مجمع از همان ابتدا، کار فرهنگی بوده و هیچ یک وارد کارهای اجرایی نشدیم و هیچ تقاضایی از مسئولانی که با ما همراه بودند، نداشتیم که مسئولیتی به ما بدهند و معتقدیم حوزه اگر بخواهد به طور جدی وارد شود، اینگونه بهتر می تواند تاثیر بگذارد؛ ما بدون هیچ توقعی از مسئولین و حکومت، دیدگاهها و نظرات خود را بیان می کنیم. بنابراین در زمانی که تائید کننده بودیم، منتقد هم بوده ایم و هیچگاه نبوده که بخواهیم به توجیه گری بپردازیم.
تقاضایی از حکومت نداشتیم بهتر توانستیم اظهارنظر کنیم
او خاطرنشان کرد: به این دلیل که تقاضایی از حکومت نداشتیم بهتر توانستیم اظهارنظر کنیم و لذا تاثیرپذیر نبوده و به دنبال تاثیرگذاری بودیم.
موسویان ابراز داشت: ما به عنوان اعضای مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم دنبال این نبودیم که خود را داخل دایره گروه یا جناح قرار داده و منحصر کنیم گرچه از باب اینکه اتفاقی ایجاد شود در جبهه اصلاحات که گروه های مختلف اصلاح طلب حضور دارند، هستیم و در تصمیمات کلان جبهه حق رای داریم.
او با تاکید بر اینکه این مجمع هیچ توقعی در زمینه مقام و منصب ندارد، عنوان کرد: شاید همین مساله باعث شده بتوانیم وحدت و وفاقی بین گروه های مختلف اصلاح طلب ایجاد کنیم.
عضو مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم در مورد عملکرد نهادهای حوزوی در قالب جناح سیاسی گفت: اگر حوزویان بتوانند موضعی فارغ از احزاب رسمی و شناخته شده داشته باشند و بتوانند فراتر از این فکر کنند بهتر است، چون حوزویان باید حالت معنوی و اخلاقی را ترویج داده و گسترش دهند. متاسفانه منشا خیلی از اختلاف نظرات و دیدگاهها، اختلافات دنیوی و مادی است.
او اضافه کرد: ما باید ضمن پرداختن به مسائل سیاسی اخلاق را در جامعه گسترش دهیم و این توسعه اخلاقی صرفا با تواضع و فروتنی ممکن نیست بلکه بخشی از اخلاق در عرصه سیاسی این است که تحمل عقاید و نظرات دیگران را داشته باشیم و ما باید به این سمت برویم که دیدگاه های مخالف را پذیرفته و قبول کنیم که آنها هم می توانند در جامعه نقش داشته باشند.
موسویان تصریح کرد: از این جهت اگر ما فراجناحی عمل کنیم و به صورت حزب خاصی که با مبانی و اصول تعریف شده بسیار دوگم حرکت نکنیم بهتر است که نگاه کلی ما نگاه اسلام و تشیع و اخلاق اسلامی باشد.
او ابراز داشت: این مجمع همواره سعی کرده در جهت روشنگری و رفع نواقص حرکت کند یعنی اگر جایی اشکالاتی می دیدیم، گوشزد می کردیم و بی تفاوت نبودیم. حتی در بیانیه مناسبتهای مختلف آنچه که ضرورت تذکر داشته، وظیفه خود را انجام می دادیم.
این استاد دانشگاه به جایگاه مجمع در بین حوزویان و افکار عمومی اشاره کرد و گفت: با توجه به اینکه مواضع مجمع در بسیاری موارد مورد قبول حوزه قرار می گرفته، می توان آن را حمل بر مقبولیت مجمع کرد.
او اضافه کرد: از اعضای مجمع در جاهای مختلف جهت سخنرانی دعوت شده که استقبال خوبی از اعضای مجمع در شهرها و مناطق مختلف دیده ایم.
موسویان با اذعان به وجود خطا و اشتباهات این مجمع همچون دیگر تشکلها و نهادها ابراز داشت: ما از روی ناچاری مجبور به اعلام مواضعی بودیم و در شرایطی قرار گرفتیم که موضعی در یک زمینه ای داشتیم اما اینکه بخواهیم آن را صد درصد درست یا اشتباه بدانیم به قضاوت مردم بر می گردد.
در این انتخابات طرفدار آقای روحانی بودیم ولی انتقادات جدی هم به ایشان داریم
او به دهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری اشاره کرد و افزود: ما در این انتخابات طرفدار آقای روحانی بودیم ولی انتقادات جدی هم به ایشان داریم. ممکن است بگویند در انتخاب گزینه اشتباه کردید، اما آیا گزینه بهتری هم بوده یا همین بوده که انتخاب کردیم گرچه اشکالاتی وجود دارد و نسبت به عملکردهای دولت بویژه در بحث اقتصادی و وضعیت معیشتی حرفهایی هم داریم و این حرکات اقتصادی مورد تائید ما نیست؛ شاید اگر حتی دست دولت هم نباشد دولت در اطلاع رسانی می تواند خیلی موارد را برای مردم بیان کند و به نظر ما در این جهت کوتاهی کرده است و باید بگوید در این وضعیت اقتصادی چه عواملی نقش دارند و چه کسانی مقصر هستند.
عضو شورای مرکزی مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم در مورد ادامه فعالیت این مجمع گفت: آنچه که در ذهن دوستان ماست اینکه باید تلاش جدی کنیم و این نگاهی که امام خمینی آغازگر آن بود و باید آن مساله تعقیب می شد که متاسفانه کنار گذاشته شده، باید پیگیری شود و حوزه باید از این حالت سنتی بسیار بسته خارج شود و این تقاضا الان در بطن حوزه وجود دارد منتها اجازه فعالیت داده نمی شود.
او ادامه داد: حوزویان با مسائل روز باید به شکل جدی تری آشنا شوند همانند کاری که مرحوم آیت الله موسوی اردبیلی کرد؛ اگر حوزه بخواهد تنها اقوال علمای گذشته را نقل کرده و بگوید، حداکثر احوطی جابجا می کند و تغییر چندانی نمی کند درحالیکه بسیاری از موضوعات فقهی ما عوض شده و تغییر کرده بنابراین ما اولا باید زمان خود را بشناسیم و موضوع شناسی داشته باشیم و حوزه باید با این مسائل آشنا شود و اگر با مسائل جدید و به روز آشنا نشود نمی تواند موضوع فقهی درست را تشخیص دهد.
موسویان تاکید کرد: اگر حوزه به این سمت نرود که نگاهی جدید به مسائل داشته و موضوع شناسی کند، نمی تواند جوابگوی نسل آینده باشد و منزوی خواهد شد.
منتشر شده در گفتار
مجمع مدرسین و محققین به هیچ یک از دولت ها وابستگی مالی نداشته و ندارد
آیت الله موسوی تبریزی: برخی از حوزویان با ما همفکر هستند؛ ولی دوستی خود را اظهار نمی کنند.
(بررسی عملکرد نهادهای سیاسی حوزه علمیه)
 * مجمع مدرسین و محققین صدر درصد به اهدافش پایبند بوده است
* مجمع مسایلی را که با منافع مردم در ارتباط است دنبال می‌کند
* به هیچ یک از دولت ها وابستگی مالی نداشته و نداریم
* در داخل مجمع تاکنون همه چیز به صورت دموکراتیک انجام شده است
* در انتخابات همیشه موفق نبودیم
* عملکرد مجمع تأثیرگذاری فکری خوبی بر مردم داشته است
* با حکومت به منزله دولت تناسب تنگاتنگ نداریم که دستور دهیم و دستور بگیریم
* در مجمع، اندیشه اصلاح‌طلبی وجود دارد
* در حوزه فراجناحی بودن معنا ندارد
* اینکه در مسائل خودمان تعصب داشته باشیم، اصلاح­طلبی نیست
* اصلاح طلبی یعنی اشتباهات و اشکالات دیروز را جبران کنیم
* روابط دولت­های مختلف با ما متفاوت بود
* با دولت آقای هاشمی ارتباط خوبی داشتیم
* برخی از حوزویان با ما هم­فکر هستند؛ ولی دوستی خود را اظهار نمی­ کنند
* از نهاد، سازمان یا فردی بودجه­ای دریافت نمی­ کنیم
 
مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه قم، جمعی متشکل از روحانیون مدرس و محقق حوزه علمیه قم است که در سال ۱۳۷۶ در قم تاسیس شد که در میان اصلاح طلبان جایگاه ویژه‌ای دارد. آیت الله سید حسین موسوی تبریزی از بنیانگذاران و دبیر این مجمع، معتقد است مجمع مسایلی را که با منافع مردم در ارتباط است دنبال می‌کند. از نظر او در جلسات مجمع، دانشجو و استاد دانشگاهی که شرکت می­کنند، مانند کلاس درس، سخن می ­گویند، نقد می­ کنند و پاسخ می‌شنوند. موسوی تبریزی موفق‌ترین کار مجمع را اینگونه توصیف می‌کند که اینجا تنها جایی است که آنها که حرفی دارند، می ­توانند صحبت کنند و آنهایی که می‌خواهند حرفی بشنوند با کمال میل می­ شنوند.
متن گفت وگوی شفقنا با آیت الله موسوی تبریزی را می خوانید:
 * فلسفه تشکیل مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه قم چه بوده است؟
این مسأله از نظر فکری در زمان حضرت امام خمینی (ره) آغاز شده بود، مانند جامعه روحانیت مبارز تهران که اعضایش دو گروه بودند و از نظر فکری در مسائل سیاسی و اقتصادی اختلاف داشتند. آنها در کیفیت برنامه­های اقتصادی، سیاسی و حتی گاهی در مسائل جنگ اختلاف فکری داشتند. این مسئله در تهران جامعه روحانیت مبارز را به دو بخش تقسیم کرد: یک قسمت تبدیل به مجمع روحانیون مبارز شد که آقایان کروبی، موسوی خویینی­ها و خاتمی و … آن را تشکیل می­دادند، بخش دیگر مرحوم آیت الله مهدوی کنی و دوستانشان مثل آقای ناطق نوری و … بودند که در حال حاضر هم وجود دارد. برخی فکر می­کنند مجمع مدرسین در قم بعد از امام (ره) تشکیل شد، در حالی که مرحوم امام (ره) از سال۶۰ دیدند که در قم همه فعالیت­ها در دست جامعه مدرسین است، اما از ابتدا مسائلی پیش آمد که امام بعضی از فعالیت­ها را گرفتند و به برخی از افراد دادند. اوایل سال۵۸ که امام سه ماه در قم بودند و یک دفتر اعزام مبلغ داشتند که جامعه مدرسین آن را اداره می­کرد مسائلی پیش آمد که امام (ره) اعزام مبلغ را از آنها گرفتند و به بنده سپردند. بنده آن زمان به امر امام (ره) دفتر تبلیغات را تشکیل دادم که در ابتدا نامش را دایره تبلیغات امام (ره) گذاشتیم. سپس امام (ره) گفتند که به اسم ایشان نباشد، ما هم نام آن را تغییر دادیم و دوستانی را دعوت کردیم که همفکر بودند مثل آقای جعفری گیلانی، شهید حقانی، آقای ری شهری، آقای فهیم کرمانی. البته چند ماه بعد بنده از طرف امام (ره) مسؤولیت قضایی پیدا کردم و به تبریز رفتم و بعد در تهران دادستان کل و سپس نماینده شدم، یا آقای ری شهری به تهران رفت و قاضی دادگاه ارتش شد؛ ولی بیشتر اداره دفتر تبلیغات با افکاری بود که با جامعه مدرسین زاویه داشتند. اختلاف فکری در مسائل مالی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، برخورد با جوان­ها و روش کار دینی وجود داشت، مثلاً اختلاف در ارتباط با مجله‏هایی که می­خواستیم منتشر کنیم یا گاه در ارتباط با فعالیت در مورد اندیشه‏های امام، مثل احکام حکومتی و ثانویه پیش می‌آمد. این یک اختلاف از نظر فکری- فقهی بین جمعی که در دفتر تبلیغات و جامعه مدرسین بودند، به وجود آمد.
* که به فقه پویا و سنتی معروف شد.
بله دقیقا همینطور است که جامعه مدرسین معتقد به فقه سنتی بود. حتی در بعضی از آخرین بیانات امام (ره) آمده است که نظر من همان فقه پویا بر اساس فقه جواهری(فقه سنتی) است. امام (ره) فقه پویا را با فقه سنتی جمع کردند. ایشان همیشه دفتر تبلیغات را تأیید می­ کردند؛ ولی سفارش می ­کردند که با دیگران اختلاف نداشته باشید.
پس از آن این مسأله شروع شد. برای مثال در دوره اول خبرگان رهبری ما و جامعه مدرسین، هریک در سراسر ایران کاندیداهایی معرفی می­ کردیم، به فرض اگر ۳۰ نفر کاندید مورد نظر داشتیم، در ۲۰ نفر اتفاق نظر وجود داشت و ۱۰ نفر دیگر مختلف بودند، یا در انتخابات مجلس که به دستور امام فقط در قم می ­توانستیم کاندید معرفی کنیم، در یک مورد موافق بودیم و بقیه مورد اختلاف بودند. چنین مسائلی وجود داشت، در حالی که ما حرف امام (ره) را گوش کردیم و بعد از منشور امام در جلسه هم‏فکری با آنها در مدرسه آیت الله گلپایگانی (ره) شرکت کردیم. بعد از رحلت امام، در زمان دولت آقای هاشمی رفسنجانی هم به شکل حزبی فعالیت نکردیم. ایشان به ما علاقه داشت، با ما کار می­کرد و ما هم به ایشان ارادت داشتیم. ایشان به جامعه مدرسین هم علاقه داشت، آقای هاشمی این­گونه بود که در مجلس هم با همه گروه­ها کار می­کرد، در دوران ریاست جمهوری هم از میان همه گروه­ها وزیر انتخاب کرد. ظاهراً قانون احزاب در سال ۶۲ تصویب شده بود، اما ما آن زمان حزبی تشکیل ندادیم. بعد از ریاست جمهوری آقای هاشمی، تصمیم گرفتیم که حزبی تشکیل دهیم. آقای خاتمی در دوران ریاست جمهوری احزاب را تشویق می­کردند. بنابراین، همه گروه­هایی که علاقه به حزب داشتند، زمینه را برای تشکیل حزب مناسب دیدند و حزبی تأسیس کردند. بنده نیز به همراه دوستانی که بعضی از آنها در دفتر تبلیغات بودند و برخی خارج از آن، در منزل بنده جلسه گرفتیم، اساس نامه­ای نوشتیم، برای وزارت کشور فرستادیم و برای اینکه افکار خاص خود را از طریق حزب نشر دهیم، مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه را تشکیل دادیم.
* مجمع تاکنون چه اندازه به فلسفه وجودی خود پایبند بوده است؟
مجمع مدرسین و محققین صدر درصد به اهدافش پایبند بوده است و تغییری ایجاد نشده است. بهتر است بپرسید چه اندازه توانسته است به اهدافش برسد؟ در اساس­نامه ما آمده است که از قانون اساسی به طور کامل حمایت می­کنیم تا زمانی که مردم و رهبری نخواهند قانون اساسی تغییر پیدا کند، ما تابع قانون اساسی هستیم. مسائلی که با منافع مردم در ارتباط است مثل شرکت در انتخابات مختلف را دنبال می­کنیم. البته روی افکار عمومی با نوشتن، مصاحبه و کتاب تأثیرگذار هستیم و الحمدلله عده­ای هستند که افکار ما را می ­پسندند. ما در گذشته وابستگی به هیچ دولتی نداشتیم و در حال حاضر هم همین­طور است و در انتخابات و در موضع­گیری­ های سیاسی و امثال اینها مستقل عمل می ­کنیم.
* فرآیندهای داخلی مجمع تا چه اندازه دموکراتیک هست و تا چه اندازه در مجمع به روی کسانی که می ­خواهند عضو شوند، باز است؟
در داخل مجمع تاکنون همه چیز به صورت دموکراتیک انجام شده است. رئیس، نایب رئیس اول، نایب رئیس دوم و مسئولین کمیته سیاسی و اجتماعی و مانند آن بر اساس رأی اکثریت که رأی دو سوم اعضا است و در بعضی از موارد با رأی اکثریت حاضر در مجلس انتخاب می­ شوند. در مورد پذیرش اعضای جدید هم این­طور است که اگر کسی پیشنهاد دهد فرد خاصی برای حضور در حزب مفید است، اگر آن شخص را نشناسند، شورایی داریم که درباره شرایط او تحقیق می­کند، سپس شورا با شورای مرکزی صحبت می ­کند، اگر شورای مرکزی بپذیرند با آن فرد مطرح می­ کنند و اگر او مایل باشد، برای عضویت در حزب دعوت می ‏شود.
* آیا وجود این نهاد سیاسی-حوزوی در توسعه سیاسی حوزه نقش مثبتی داشته است؟ 
با توجه به محدودیت­ هایی که ما داریم، می ­توان گفت نقش ما مثبت بوده است. ما پشتیبانی دولتی و حکومتی و بودجه نداریم که بتوانیم کار خود را انجام دهیم، مثلاً چاپ کتاب و مجلات و … هزینه دارد و واقعاً ما پشتوانه مالی نداریم. ما در قم جلسات سیاسی یا دینی در ماه­های رمضان، محرم و صفر تشکیل می­دهیم. اکثر افراد شرکت کننده در جلسات، معلمین، دانشجویان و اساتید دانشگاه هستند و الحمدلله موقعیتی در میان افراد روشن­فکر جامعه پیدا کرده ­ایم. هدف ما همین بود که بین این قشر با حوزه ارتباطی وجود داشته باشد؛ چون اینها از حوزه جدا شده­اند. مثلاً در ماه محرم مجالس روضه زیادی برگزار می­شود؛ ولی بسیاری از دانشگاهیان و اساتید در آنها شرکت نمی­کنند چون بسیاری از مکان­­ها، سخنرانی ­های ثابتی دارند؛ ولی در اینجا این­گونه نیست، با حضور اساتید دانشگاه در رشته‌های خاص خود، مشکلات مختلف اعم از مشکلات شهری، فساد اقتصادی، مفاسد اجتماعی و … بررسی می­شود. در همه این موارد متخصص با بررسی کامل علمی می­ آید و صحبت می­ کند. دانشجو و استاد دانشگاه شرکت می ­کنند، مانند کلاس درس، سخن می­گویند، نقد می­کنند و جواب می­ شنوند. می‌توان گفت اینجا تنها جایی است که آنها که حرفی دارند، می­توانند صحبت کنند و آنهایی که می‌خواهند حرفی بشنوند با کمال میل می ­شنوند. به نظر بنده موفق­ ترین کار ما این بوده است.
* مجمع تا چه میزان در پیش­برد اهداف سیاسی­ اش موفق عمل کرده است و مهم­ترین موفقیت­ های مجمع در این مسأله چیست؟
بهتر است بگویید مجمع و هم­فکران آن که به مجمع کمک می ­کردند چقدر موفق بودند؛ چون دوستان ما در اکثر شهرهای ایران سخنرانی می ­کنند یا در اکثر دانشگاه ­های تهران یا حداقل دانشگاه ­های قم استاد دانشگاه هستند. در کنار مردم بودن بسیار مفید واقع شده است و از نظر تأثیرگذاری فکری خوب بوده است. وقتی در انتخابات شرکت می ‏کنیم همیشه موفق نبودیم؛ بالاخره در این موقعیت پولی نداریم و حتی کاندیدای اول و دوم و سوم ما رد صلاحیت می­ شوند و مجبور می ­شویم کاندیداهای متوسط یا مشترک بین خود و بعضی از اصول­گراها را انتخاب کنیم. در عین حال راضی هستیم، موفق بودیم و گرایش مردم به ما خوب بوده است. مجالسمان هم خوب بوده و کوتاهی­ ها در این زمینه از سوی ما بوده است اما اقبال مردم خوب است.
* این نهاد چقدر بر حکومت و جریانات اصلی سیاسی جامعه تأثیرگذرا بوده است و چه مقدار از آنها تأثیر پذیرفته است؟
با حکومت به منزله دولت تناسب تنگاتنگ نداریم که دستور دهیم و دستور بگیریم. این مسأله درباره تمام دولت­ها صدق می­ کند؛ ولی ما همیشه پیشنهادهایی داریم، اعلامیه ­هایی در مواقع حساس سیاسی مثل ۱۲فروردین، ۱۵ خرداد، ۲۲ بهمن، انتخابات و بعد از آن صادر می­کنیم. اعلامیه ما تنها این نیست که مردم را تشویق به حضور در انتخابات کند. ما اعلامیه تحلیلی می­ دهیم، اهداف را معین و مردم را تشویق می ­کنیم که این اهداف را دنبال و در این مجامع شرکت کنند؛ در حالی که بدانند اهداف نظام در هر یک از این مناسبت ­ها چه بوده است. اگر در مناسبت­ های مختلف مثل ماه مبارک رمضان اطلاعیه ­ای دهیم، حکمت ماه رمضان و روزه گرفتن، اجتماعاتی که در مساجد تشکیل می­شود و چه باید کرد را بیان می­کنیم. برای نمونه در روز قدس سابقه، مصلحت ­ها و کیفیت حرکت، استفاده بهینه کردن از این راهپیمایی ­ها را بیان می­ کنیم و بیشتر از این کاری از دست ما برنمی­ آید. ما در حد توان خود کارهایی را انجام می ­دهیم.
* مجمع نهادی فراجناحی تعریف می ­شود یا جناحی است و متعلق به قالب ­های جناحی تعریف می‏ شود؟
مسلماً فراجناحی به معنای اینکه هر فکر و اندیشه­ ای در آن باشد، نیست. در مجمع، اندیشه اصلاح‌طلبی وجود دارد و از گروه ­های اصلاح­ طلب به شمار می ­رود، اندیشه اصلاح ­طلبی که توأم با اندیشه دینی و فقهی است و در فقه هم معتقد به فقه پویاست.
* به نظر شما آیا اساساً نهادهای حوزوی باید در قالب جناح ­های سیاسی تعریف شوند یا فراجناحی باشند؟ 
به نظر بنده فرقی نمی­ کند البته در حوزه فراجناحی معنا ندارد. حوزه با اندیشه کار می­ کند و وقتی اندیشه ­ای بیان شود ممکن است عده ­ای به صورت خودکار بگویند احتمالاً از فلان جناح است. اندیشه در زمان امام هم متفاوت بود. امام (ره) وقتی احکام حکومتی و ثانویه را مطرح و بحث شطرنج و موسیقی را بیان می­کردند، عده ­ای م ی­گفتند دین از بین رفت و عده­ای هم نظر ایشان را قبول داشتند و فرمایش امام (ره) را استدلالی بیان می ­کردند. خود بنده در رابطه با موسیقی و غنا تدریس کردم. این به صورت خودکار نشان می­ دهد که افکار ما و افکار آنها چیست. اگر این­گونه بحث کنیم، ما در گروه اصلاح­طلب قرار می­گیریم و در طیف فقه سنتی نیستیم. روش ما این است، بدون اینکه به کسی توهین کنیم. ما بحث طلبگی و استدلال م ی­کنیم و دلیل خود را هم می­گوییم. دیگران هم اگر دلیل یا اشکالی داشته باشند، با حفظ حرمت می­ شنویم و می ­گوییم. از نظر ما اینکه گرایش خاصی ما را وادار کند در مسائل خودمان تعصب داشته باشیم، اصلاح­ طلبی نیست؛ اصلاح­ طلبی یعنی اینکه ممکن است بنده متوجه شوم که تا دیروز اشتباه کردم، بنابراین باید به سرعت اشتباهم را اعلام و اصلاح کنم. یکی از راه­ های اصلاح­طلبی همین است و اشکالی ندارد که دیروز چیزی را درک می‌کرده است و امروز برعکسش را.
*  ارتباط این نهاد حوزوی با حکومت در دوره ­های مختلف چگونه تعریف شده است؟
اگر منظور از حکومت دولت باشد، روابط دولت ­های مختلف با ما متفاوت بوده است، حتی روابط با ما در دولت آقای خاتمی با دولت آقای روحانی فرق داشت و روابط دولت آقای احمدی نژاد هم با آن دو متفاوت بوده است. درباره آقای هاشمی باید بگویم که ما از ابتدا با ایشان آشنا بودیم و ارتباط بسیار خوبی داشتیم. آن زمان مجمع وجود نداشت و دفتر تبلیغات بود، هرگاه مطلبی داشتیم، گروه یا هئیت مدیره خدمت ایشان می­ رسیدیم. بعد از تشکیل مجمع که ایشان رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام شدند، ما حداقل در سال ۱یا ۲ مرتبه خدمت ایشان می­رفتیم. برای مثال چند ماه قبل از فوتشان یا زمان انتخابات در سال۹۲ که آقای روحانی کاندید شده بود برای مشاوره نزد ایشان رفتیم. نظرات ما به نظرات ایشان بسیار نزدیک بود.
* منزلت مجمع در نزد حوزویان را چطور بررسی می ­کنید؟
در این مورد چهار گروه در حوزه هستند. ما حوزویانی داریم که با ما رفیقند و حتی هم­فکر هستند؛ ولی دوستی خود را اظهار نمی­ کنند. گروهی هم مخالف ما هستند که آنها هم دو دسته­ اند: برخی از آنها مخالفت­شان را نشان نمی­ دهند و برخی اظهار مخالفت می­ کنند که این حق برای آنها محفوظ است. حوزویان اصلاح­ طلبی هم هستند که با ما هم­ فکرند و این هم­فکری را در ظاهر نشان می­ دهند. این دسته­ بندی درباره جامعه مدرسین هم وجود دارد. البته مخالفتی با ذات آنها وجود ندارد بلکه مخالفت با بعضی از روند کارها، افکار و کاندیداهایشان می ­شود.
* به نظر شما گروهی که به افکار شما نزدیک و علاقه ­مندند و این امر را اظهار می ­کنند، از نظر تعداد قابل توجه هستند؟
به نظر بنده تعداد قابل توجهی هستند؛ ولی درباره اینکه در کل افرادی که اظهار می­ کنند، بیشتر هستند یا آنهایی که علاقه خود را نشان نمی ­دهند، اطلاعی ندارم.
* منزلت اجتماعی مجمع چطور است؟
ما امکانات تبلیغی بسیار کمی داریم و از جایی بودجه­ ای دریافت نمی­ کنیم؛ اما دانشگاه، مساجد و گروه­ های مختلف مردمی، از شهرهای مختلف بسیار درخواست می­ کنند که برای آنها از مجمع سخنران بفرستیم. دوستان ما در ماه ­های رمضان، محرم و صفر و در زمان انتخابات و شرایط حساس سیاسی به شهرهای مختلف می­ روند و در دانشگاه­ های مختلف به گفتگوهای دانشگاهی اقبال وجود دارد.
* به نظر شما اشتباهات مجمع از بدو تأسیس تاکنون چه بوده است؟
به طور کلی احتمال دارد بنده یا فردی دیگر به صورت شخصی در منبر مطلب اشتباهی داشته باشیم؛ ولی بنده فکر نمی­ کنم در جایی به مثابه نظریه مجمع اشتباه فاحشی کرده باشیم. این خودخواهی نیست، اعلامیه ما چاپ شده و در سایت ­هایمان وجود دارد. البته ما به منزله یک انسان گاهی در رابطه با کیفیت برخورد با برخی از مسائل سیاسی ممکن است بگوییم فلان جا برخورد تندی شده است و اگر این­گونه نمی‌شد بهتر بود. ما غیر از مسائل سیاسی و دینی و مذهبی چیزی نداریم. گاهی نظرات فردی اظهار می ­شود و گاهی به مثابه گروه مطرح می ­شود. درباره اطلاعیه مجمع، چند بار بررسی می ­شود، گروهی می ­نویسند، شخص دیگری مطالعه می­ کند، سپس بنده می‏ خوانم. تاکنون دیده نشده است که مجمع در جریانی اطلاعیه ­ای رسمی صادر کرده باشد که بخشی از آن بد بوده باشد.
منتشر شده در گفتار
صفحه1 از8
بازگشت به بالا